به تازگی مقاله ای از بنده با عنوان "تأثیر پیش‌تیمار آبی بذر بر عملکرد علوفه ارقام ارزن باستان و مهران در شرایط کشاورزان استان همدان" در شماره 3 (2) دو فصلنامه ترویجی علوفه و خوراک دام (پاییز و زمستان 1401) صفحات 95-82 به جاپ رسید. چکیده و مقدمه مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

تأثیر پیش‌تیمار آبی بذر بر عملکرد علوفه ارقام ارزن باستان و مهران در شرایط کشاورزان

استان همدان

مهدی متقی، رضا عطایی

چکیده

گیاه ارزن از جمله گیاهان کم آب‌بری است که توسعه کشت آن به منظور تولید علوفه در کشور، در دستور کار برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی قرار دارد. با توجه به ریز بودن دانه ارزن و استقرار نسبتاً کم آن در مزرعه، اقدام به مقایسه تأثیر اعمال و عدم اعمال پیش‌تیمار آبی بذر ارقام باستان (ارزن دم‌روباهی) و مهران (ارزن مرواریدی) بر عملکرد، تراکم بوته و خصوصیات رویشی گیاه در مزارع زارعین شهرستان‌های نهاوند و فامنین در تابستان 1399به مدت سه ماه گردید. به منظور انجام پیش‌تیمار آبی، در روز پیش از کاشت، بذور به مدت شش ساعت در ظرف محتوی آب قرار گرفته و سپس در طول شب در معرض هوای آزاد قرار گرفتند تا رطوبت خود را از دست بدهند و سپس اقدام به کاشت گردید. نتایج نشان داد میانگین عملکرد علوفه تر رقم مهران (دو چین) و رقم باستان (یک چین) در شرایط پیش‌تیمار آبی به ترتیب 8.5 و 10.2 درصد بیشتر از شاهد و عملکرد علوفه خشک ارقام یاد شده در شرایط پیش‌تیمار آبی به ترتیب 13.5 و 10.2 درصد بیشتر از شاهد بود. اعمال پیش‌تیمار آبی بذر سبب شد که میانگین تراکم بوته، ارتفاع گیاه، قطر ساقه، تعداد برگ و تعداد پنجه در رقم مهران به ترتیب 15.5، 5.7، 12.3، 26 و 15.7 درصد و در رقم باستان به ترتیب 16.2، 13.3، 18.1، 9.8 و 5 درصد نسبت به شاهد افزایش نشان دهد که این امر افزایش عملکرد علوفه در شرایط پیش‌تیمار، را توجیه می‌کند. با توجه به نتایج حاصله، پیش‌تیمار آبی بذر ارزن به‌عنوان روشی ساده و کم هزینه جهت بهبود استقرار گیاهچه‌ها (افزایش تراکم بوته)، افزایش رشد و نمو گیاه و نهایتاً عملکرد علوفه بیشتر توصیه می‌شود.

واژه‌های کلیدی: ارزن دم‌روباهی، ارزن مرواریدی، پیش‌تیمار آبی، عملکرد علوفه

مقدمه

ارزن یکی از گیاهان علوفه‌ای با بهره‌وری مصرف آب بالاست که توسعه کشت آن در مناطق مستعد نیازمند برنامه‌ریزی گسترده و همه‌جانبه است. كشت ارزن با خصوصيات دوره رشد كوتاه و تنوع گونه و جنس، امکان توليد علوفه در مناطق مختلف را فراهم می‌کند. ارزن تحمل بالایی به تنش خشكي دارد و در عين حال در صورت آبیاری کافی، عملکرد مناسبی خواهد داشت (2). ارزن دارای جنس‌های مختلفی است که از میان آنها می‌توان به ارزن معمولی، دم‌روباهی و مرواریدی اشاره کرد. از ارقام ارزن معمولی، رقم پیشاهنگ و از ارقام ارزن دم‌روباهی، رقم باستان قابل ذکرند که در سال 1388 توسط موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر معرفی گردیدند (3). رقم مهران نیز که در اواخر سال 1397 معرفی شده است، از ارقام ارزن مرواریدی است و از خصوصیات آن چند چینه بودن، زودرس بودن و عملکرد بالای علوفه است.

گیاهان دانه‌ریز مانند ارزن، با مشکل استقرار ضعیف در مزرعه مواجه هستند که پایین بودن نسبی قدرت جوانه‌زنی بذر یکی از دلایل این امر است. عدم استقرار مناسب موجب می‌شود که علیرغم استفاده از مقادیر زیاد بذر، جمعیت نهایی گیاه در مزرعه چندان زیاد نباشد، بطوریکه گزارش شده است که در برخی مناطق جهان تنها 25 درصد بذور کاشته شده ارزن جوانه می‌زنند و حتی در طرح‌های انجام گرفته در ایستگاه‌های تحقیقاتی نیز که محققین بهترین شرایط را برای جوانه‌زنی و استقرار ارزن فراهم می‌کنند، میزان استقرار 40-32 درصد بدست آمده است (7 و 8). نرخ پایین استقرار گیاهچه‌های ارزن سبب می‌شود که کشاورزان از مقادیر زیادی بذر استفاده کنند که این امر سبب صرف هزینه زیاد برای خرید بذر می‌شود و پس از استقرار نیز مزرعه با عدم یکنواختی پوشش گیاهی مواجه است که موجب ایجاد مشکل برای مراحل بعدی داشت و برداشت می‌گردد (6).

یکی از روش‌های بهبود جوانه‌زنی بذر و استقرار مطلوب گیاهچه در مزرعه، پیش‌تیمار یا پرایمینگ بذور است. پرایمینگ به تیمار بذر قبل از کشت اطلاق می‌شود که به‌وسیله آن بذر مراحل جوانه‌زنی را طی می‌کند ولی به دلیل پایین بودن میزان آب جذب شده خروج ریشه‌چه رخ نمی‌دهد. پرایمینگ بذر به طور قابل توجهی در بهبود جوانه‌زنی و ظهور گیاهچه در بسیاری از محصولات زراعی از جمله سبزیجات و غلات، بخصوص در نواحی نیمه خشک و یا در فصول گرم سال، مؤثر بوده است. روش هیدروپرایمینگ (پیش‌تیمار بذور با آب) به‌عنوان ساده‌ترین و قدیمی‌ترین روش پرایمینگ شناخته می‌شود که از دیرباز مورد توجه کشاورزان و محققین قرار گرفته است. از مهمترین مزایای هیدروپرایمینگ افزایش قدرت جوانه‌زنی است که این امر منجر به استقرار بهتر گیاه، ایجاد گیاهان قویتر، تحمل بیشتر به خشکی، گل‌دهی و رسیدگی زودتر و عملکرد بالا می‌شود (6).

در پژوهشی در مورد تأثیر پیش‌تیمار آبی بذور ارزن مرواریدی بر خصوصیات جوانه‌زنی بذر در شدتهای مختلف تنش خشکی، افزایش 25 درصدی جوانه‌زنی بذور پیش‌تیمار شده نسبت به بذور شاهد و بهبود استقرار گیاه، سبب تراکم بالاتر و در نتیجه برتری ارزن در رقابت با سایر گیاهان و علفهای هرز در شرایط تنش اعلام شد (10). در تحقیقی دیگر پیش‌تیمار آبی بذور شش رقم ارزن انگشتی، سبب شد که میانگین مدت زمان برای رسیدن به پنجاه درصد گلدهی و مدت زمان رسیدگی شش روز کاهش یافته و در مقابل ارتفاع گیاهان 9 سانتی‌متر و عملکرد دانه 17-11 درصد افزایش یابد. همچنین زیدا و همکاران (11) با اشاره به افزایش 29 درصدی عملکرد بذور پیش‌تیمار شده ارزن مرواریدی نسبت به بذور شاهد و سهولت اجرای پیش‌تیمار آبی بذر، پیشنهاد کردند که بذور خیس شده، طی شب در معرض جریان هوا قرار داده شوند. علاوه بر این، نتایج پیش‌تیمار آبی بذر ارزن مرواریدی نشان داد این روش در مقایسه با روش مرسوم (عدم پیش‌تیمار آبی) باعث افزایش ده درصدی عملکرد دانه می‌شود (5). مناسبترین مدت خیس کردن بذر ارزن، 6 ساعت گزارش شده است که بالاترین مقدار جوانه‌زنی بذر به میزان 62 درصد را نشان داد.

با توجه به کاهش منابع آب زیرزمینی و نزولات آسمانی در استان همدان طی سالهای اخیر و لزوم استفاده از پتانسیل گیاهان کم آب‌بر مانند ارزن در الگوی کشت، تحقیق حاضر با هدف مقایسه تأثیر پیش‌تیمار آبی بذر با روش مرسوم عدم پیش‌تیمار بذر در ایجاد تراکم مطلوب گیاهی، افزایش رشد و نمو گیاه و نهایتاً افزایش عملکرد ارزن در شرایط آب و هوایی استان همدان انجام گرفت.

جهت دانلود متن کامل مقاله بر روی لینک زیر کلیک فرمایید:

مقاله

چندی پیش مقاله ای تحت نگارش من با عنوان "اثر هیدروپرایمینگ بذر بر عملکرد گونه‌های مختلف ارزن" در دهمین کنگره سراسری منابع طبیعی، کشاورزی و محیط زیست پایدار به تاریخ تیرماه 1399 ارائه و در کتابچه مقالات به جاپ رسید. متن مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

تأثیر هیدروپرایمینگ بذر بر عملکرد گونه‌های مختلف ارزن

مهدی متقی

نویسنده مسئول، هیات علمی بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزي و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزي، همدان، ایران

چکیده

    پرایمینگ به تیمار بذر قبل از کشت اطلاق می‌شود که بوسیله آن بذر مراحل جوانه‌زنی را طی می‌کند ولی به دلیل پایین بودن میزان آب جذب شده خروج ریشه‌چه رخ نمی‌دهد. از میان روشهای پرایمینگ، روش هیدروپرایمینگ بعنوان ساده‌ترین و قدیمی‌ترین روش پرایمینگ شناخته می‌شود. از مهمترین مزایای هیدروپرایم افزایش قدرت جوانه‌زنی است که منجر به استقرار بهتر گیاه، ایجاد گیاهان قویتر، تحمل بیشتر به خشکی، گل‌دهی و رسیدگی زودتر و عملکرد بالا می‌شود. با توجه به زودرس بودن سرما در استان همدان، رسیدگی سریعتر گیاه بهاره ارزن بر اثر هیدروپرایمینگ، از مواردی است که مورد نظر کشاورزان قرار دارد.

کلمات کليدي: ارزن، هیدروپرایمینگ بذر، قدرت جوانه زنی

1. مقدمه

    گیاهان علوفه‌ای نقش بسیاری در تأمین امنیت غذایی کشور و بی‌نیازی به واردات فراورده‌های دامی و طیور دارند. در سال‌های اخیر با توجه به وقوع خشکسالی گسترده در کشور، گسترش کشت گیاهان علوفه‌ای با نیاز آبی پایین در اولویت برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی قرار گرفته است. از جمله گیاهان علوفه‌ای با بهره‌وری بالای مصرف آب می‌توان به ارزن اشاره کرد که توسعه کشت آن در مناطق مستعد نیازمند برنامه‌ریزی گسترده و همه‌جانبه است (سهرابی، 1395). كشت ارزن با خصوصيات دوره رشد كوتاه و تنوع گونه و ارقام، افزايش توليد علوفه در مناطق مختلف را به همراه خواهد داشت. ارزن دارای تحمل بالایی به تنش خشكي است در عين حال برخورداري از آب كافي را با عملكرد زياد پاسخ می‌دهد. ارزن‌ها گرچه همه جزء خانواده گندمیان قرار می‌گیرند، ولی به لحاظ جنس و گونه چندان قرابتی با هم ندارند و بنابراین از نظر شکل و فرم ظاهری نیز متفاوت هستند (رضازاده، 1392). از ارقام ارزن معمولی، رقم پیشاهنگ و از ارقام ارزن دم روباهی، رقم باستان قابل ذکرند که در سال 1388معرفی گردیدند (سهرابی، 1395). رقم مهران نیز که در اواخر سال 1397 معرفی شده است، از ارقام ارزن مرواریدی است و از خصوصیات آن چندچینه بودن، زودرس بودن و عملکرد بالای علوفه است.

  يكي از راهكارهاي مبتني بر مديريت تقاضا در سطح مزرعه افزايش عملکرد محصول است. از روشهای افزایش عملکرد در گیاهان مختلف، افزایش درصد جوانه‌زنی (تعداد دانه‌های جوانه‌زده) و بهبود استقرار گیاهچه است که با تأثیر مستقیم بر تعداد بوته‌ها، بر میزان عملکرد نهایی تأثیرگذار است. گیاهان دانه‌ریز، مانند ارزن، با مشکل استقرار ضعیف در مزرعه و در نتیجه عملکرد پایین مواجه هستند. عدم استقرار مناسب موجب می‌شود که علیرغم استفاده از مقادیر زیاد بذر، جمعیت نهایی گیاه در مزرعه چندان زیاد نباشد، بطوریکه گزارش شده است که در مناطقی چون زیمبابوه تنها 25 درصد بذور کاشته شده ارزن جوانه می‌زنند و در نهایت، تعداد گیاهان استقراریافته برابر با 10درصد بذور کاشته شده است. حتی در طرحهای انجام گرفته در ایستگاه‌های تحقیقاتی نیز که محققین بهترین شرایط را برای جوانه‌زنی و استقرار ارزن فراهم می‌کنند، میزان استقرار 40-32 درصد بدست آمده است. نرخ پایین استقرار گیاهچه های ارزن سبب می‌شود که کشاورزان از مقادیر زیادی بذر استفاده کنند که این امر سبب صرف هزینه زیاد برای خرید بذر و کشت آن می‌شود و پس از سبز شدن بذور نیز مزرعه با مشکل عدم یکنواختی پوشش گیاهی مواجه است که سبب ایجاد مشکل برای مراحل بعدی داشت و برداشت می گردد (هریس، 2006).

2. روشها و مزایای هیدروپرایمینگ برای جوانه زنی ارقام ارزن

چندی پیش مقاله ای تحت نگارش من با عنوان "ارزن مرواریدی: گیاهی علوفه‌ای و متحمل به تنش خشکی " در اولین همایش ملی علوم کشاورزی و زیست محیطی ایران در دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان (اهواز) به تاریخ 10 بهمن 1397 ارائه و در کتابچه مقالات به جاپ رسید. متن مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

ارزن مرواریدی: گیاهی علوفه‌ای و متحمل به تنش خشکی

مهدی متقی

 استادیار، عضو هیات علمی بخش تحقیقات زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، همدان، ایران

چكيده

سابقه کشت ارزن در ایران، به قرن‌ها پیش برمی‌گردد و با توجه به نیاز آبی پایین، ارزش تغذیه‌ای زیاد و ضریب بالای تولید دانه و علوفه آن، تلاش می‌شود که سطح زیر کشت آن در سال‌های آتی افزایش یابد. از انواع ارزن می‌توان به ارزن مرواریدی اشاره کرد که به سبب تحمل به تنش خشکی و شوری و قابلیت تولید چند چین علوفه باکیفیت و کمیت بالا، از پتانسیل خوبی برای استفاده در جیره غذایی دام‌ها برخوردار است. رقم نوتریفید از ارقام وارداتی ارزن مرواریدی به کشور است که علاوه بر امکان استفاده در کشت مخلوط، دارای كيفيت تغذیه‌ای خوب و خوش خوراکی فوق‌العاده برای دام است و عملکرد علوفه تر و خشک آن بالاست. با توجه به عدم وجود ذخایر ژنتیکی ارزن مرواریدی در کشور، پیش‌بینی می‌شود که با استفاده از ژرم پلاسم دریافتی مؤسسات و کشورهای دیگر، ظرف چند سال آتی حداقل یک رقم ارزن مرواریدی جدید با خصوصیاتی چون زودرسی، عملکرد بالا و تحمل به خشکی معرفی و در اختیار بهره‌برداران بخش کشاورزی قرار گیرد. معرفی ارقام پر عملکرد جدید در کنار تحقیقات در زمینه تاریخ مناسب کشت، کشت مخلوط، تحمل به تنش شوری و خشکی و تراکم کاشت ارزن مرواریدی، افزایش سطح زیر کشت و عملکرد علوفه تر و خشک ارزن مرواریدی را در پی خواهد داشت.

کلمات کلیدی: نوتریفید، چند چینه، کشت مخلوط، ایکریسات

مقدمه

گیاهان علوفه‌ای نقش بسیاری در تأمین امنیت غذایی کشور و بی‌نیازی به واردات فراورده‌های دامی و طیور دارند. در سال‌های اخیر با توجه به وقوع خشکسالی گسترده در کشور، گسترش کشت گیاهان علوفه‌ای با نیاز آبی پایین در اولویت برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی قرار گرفته است. از جمله گیاهان علوفه‌ای با بهره‌وری بالای مصرف آب متعلق به سورگوم و ارزن اشاره کرد که توسعه کشت آنها در مناطق مستعد نیازمند برنامه‌ریزی گسترده و همه‌جانبه است (سهرابی، 1395).

ارزن گیاهی است با دانه‌های بسیار کوچک که دانه‌های آن از سورگوم به مراتب کوچکتر بوده و در بین غلات به غله دانه ریز معروف است. این گیاه در ایران و دیگر کشورهای گرمسیری که سابقه تاریخی زیادی در امر زراعت دارند کاشت شده و زراعت آن در مصر به زمانهای دور باز می‌گردد. در چین، حدود 2600 تا 2700 سال قبل از میلاد ارزن، برنج، گندم و دیگر غلات از گیاهان زراعی عمده بوده‌اند (پورنصرالله و همکاران، 1385).

در ایران زراعت ارزن از قرن سیزدهم میلادی متداول بوده است. مناطق مهم کشت ارزن در ایران شامل استان‌های خراسان جنوبی، خراسان شمالی، سیستان و بلوچستان، کرمان، گلستان، یزد، خوزستان، مازندران، اصفهان و کرمانشاه است. سطح زیر کشت ارزن در سال 1394 بیش از 10 هزار هکتار گزارش شده است که تلاش می‌شود این میزان در سال 1400 به 15 هزار هکتار برسد و تولید نیز از 286 هزار تن به حدود 500 هزار تن برسد (ترابی، 1395).

در نوشتار حاضر، با اشاره به خصوصیات گیاه شناسی ارزن، موارد استفاده، انواع ارزن‌ها و ارزش تغذیه‌ای آنها برای طیور و دام، مطالبی در مورد خصوصیات ارزن مرواریدی (بخصوص رقم نوتریفید) و شرایط کاشت و کشت مخلوط آن ارائه خواهد شد.

مشخصات گیاه شناسی  ارزن

آشنایی با ارزن و زراعت آن (بخش سوم و پایانی)

آشنایی با ارقام شاخص ارزن

رقم پیشاهنگ ارزن معمولی (سال معرفی، 1388)

رقم باستان ارزن دم روباهی (سال معرفی، 1388)

رقم نوتریفید ارزن مرواریدی

مشخصات و مزایای رقم نوتریفید:

1- دارای كيفيت تغذيه اي خوب براي دام (بطور متوسط 22-18 درصد پروتئین خام)

2- فاقد هرگونه مواد سمي براي دام (اسید پروسیک) است وبدين دليل براي چرای مستقيم مطلوب است.

3- متحمل به تنش خشکی

4- بسته به شرایط آب و هوایی بین 2 تا 4 چین تولید می کند که میزان علوفه تر قابل برداشت از 60 تا 150 تن در هکتار متغیر است (میانگین علوفه خشک تولیدی 18.2 تن در هکتار است).

عملیات کاشت، داشت و برداشت ارزن نوتریفید

1- خاک: مناسبترین خاک برای آن خاکهای نیمه سبک است. به شرایط غرقابی حساس است.

2- تاریخ کاشت: هنگامی که دمای هوا 20-18 درجه سانتیگراد باشد. در مناطق سرد اوایل خرداد مناسب است.

3- میزان بذر: در کشت ماشینی 15-8 کیلوگرم در هکتار و در کشت دستپاش 20-15 کیلوگرم در هکتار. فاصله مطلوب ردیف ها از یکدیگر حدود 60 سانتیمتر و فاصله بوته ها از یکدیگر حدود 15-12 سانتیمتر و عمق کاشت 5-3 سانتیمتر.

4- آبیاری: در شرایط بهینه هر 10-7 روز یکبار

5- برداشت: برای برداشت علوفه تر، پس از رسیدن ارتفاع به حدود 100-80 سانتیمتری از 15-19 سانتیمتر بالاتر از خاک، گیاه را قطع می کنند. پس از برداشت هر چین، حدود 100 کیلوگرم کود اوره در هکتار به مزرعه باید داده شود و سپس مزرعه آبیاری شود.

آشنایی با ارزن و زراعت آن (بخش دوم)

کاشت ارزن

تناوب زراعی

در بعضی از نقاط که انواع غلات زمستانه، چغندرقند ویا کلزا کشت می گردد می توان پس از برداشت محصول، ارزن را کشت کرد. همچنین می توان در زمین های آیش که سال قبل به محصولاتی نظیر آفتابگردان و یا دانه های روغنی چون گلرنگ اختصاص یافته است، اقدام به کشت ارزن کرد.

قرار دادن ارزن در تناوب بعد از گیاهان تیره لگومینوز نیز نتیجه خوبی در برخواهد داشت.

در ایران در مناطق تولید ارزن، می توان از تناوب های زیر نیز بهره برد:

سال اول = سورگوم

سال دوم = ارزن

سال سوم = آیش

*********

سال اول = گندم یا جو

سال دوم = ارزن

سال سوم = آیش

کشت غلات زمستانه بخصوص گندم بلافاصله بعد از برداشت ارزن دم روباهی به علت آفت مشترک کنه توصیه نمی گردد و بهتر است که فاصله زمانی 3 تا 4 هفته ای بین این دو محصول رعایت شود.

آماده سازی زمین زراعی

ارزن به علت دارا بودن دانه های خیلی ریز و کوچک باید در زمینی کاشته شود که خاک در قسمت سطحی کاملاً نرم بوده و در سطح خاک هیچگونه سنگ و کلوخ و عوامل نامساعد وجود نداشته و عمق شخم نیز به اندازه کافی باشد. پس از اجرای شخم که در پائیز و یا بهار انجام می شود، زمین را بوسیله دیسک و یا سایر وسایل موجود آماده نموده تا قسمت سطح خاک کاملاً نرم و صاف و یکنواخت و قابل نفوذ گردد.

تاریخ کاشت ارزن

آشنایی با ارزن و زراعت آن (بخش اول)

تاریخچه و کلیات

ارزن گیاهی است با دانه های بسیار کوچک که دانه های آن از سورگوم به مراتب کوچکتر بوده و در بین غلات به غله دانه ریز معروف است.

این گیاه در ایران و دیگر کشورهای گرمسیری که سابقه تاریخی زیادی در امر زراعت دارند کاشت شده و زراعت آن در مصر به زمانهای دور باز می گردد. درچین قدیم حدود 2600 تا 2700 سال قبل از میلاد ارزن، برنج، گندم و دیگر غلات از گیاهان زراعتی درجه اول بوده اند.

در ایران زراعت ارزن از قرن سیزدهم میلادی متداول بوده است. مناطق مهم کشت ارزن در ایران شامل استان های خراسان جنوبی، خراسان شمالی، سیستان و بلوچستان، کرمان، گلستان، یزد، خوزستان، مازندران، اصفهان و کرمانشاه می باشد.

سطح زیر کشت ارزن در سال 1394 بیش از 10 هزار هکتار گزارش شده است که تلاش می شود این میزان در سال 1400 به 15 هزار هکتار برسد و تولید نیز از 286 هزار تن به حدود 500 هزار تن برسد.

مشخصات گیاه شناسی

گل آذین ارزن به صورت خوشه سنبل بوده (پانیکول)، میوه آن گندمه و دارای دانه های ریز و کوچک و گرد است، دانه های ارزن به وسیله پوشینه کاملاً پوشیده شده و رنگ دانه در نژادهای مختلف متفاوت است. ارتفاع بوته ارزن بسته به انواع آن متفاوت بوده و بین 45 سانتیمتر تا 2 متر و گاهی تا 3 متر است.  ارزن ها گرچه همه جزء خانواده گندمیان قرار می گیرند، ولی به لحاظ جنس و گونه چندان قرابتی با هم ندارند و بنابراین از نظر فرم ظاهری نیز متفاوت هستند. 

موارد استفاده ارزن