چندی پیش مقاله ای تحت نگارش من با عنوان "اثر تاریخ و آرایش کاشت بر عملکرد و کیفیت ذرت علوفه‌ای (Zea mays L.) در کشت نشایی."در شماره 23 (4) فصلنامه علوم زراعی ایران(زمستان 1400) صفحات 356-341 به جاپ رسید. چکیده مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

به‌منظور بررسی تأثیر کشت نشایی بر خصوصیات کمی و کیفی ذرت علوفه‌ای رقم 703، آزمایشی به‌صورت فاکتوریل کرت‌های خردشده برپایه طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار در ایستگاه اکباتان مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، طی سال‌های زراعی 1397 و 1398 اجرا شد. تاریخ کاشت در زمین اصلی در چهار سطح، شامل 15 اردیبهشت،10 خرداد، 5 تیر و 30 تیر به همراه آرایش کاشت در دو فاصله ردیف، شامل 70 سانتی‌متر یک ردیفه (آرایش مرسوم کشت) و 140 سانتی‌متر دوردیفه به‌عنوان فاکتور اصلی و روش کاشت در سه سطح، شامل کشت مستقیم بذر، تک نشایی و جفت نشایی به‌عنوان فاکتور فرعی در نظر گرفته شد. تراکم در تمام سطوح آزمایش ثابت و برابر با 102000 بوته در هکتار اعمال شد. بیشترین میزان علوفه‌تر و عملکرد پروتئین در تاریخ کشت دوم به دست آمد (به ترتیب 65430 و 2437 کیلوگرم در هکتار). در آرایش دو ردیفه نیز میزان علوفه‌تر و عملکرد پروتئین به ترتیب 20 و 14.5 درصد بیشتر از آرایش تک ردیفه بود. میزان صفات یاد شده در کشت تک نشایی، به ترتیب 11.5 و 10.8 درصد بیشتر از کشت مستقیم بذر و 6.6 و 7.4 درصد بیشتر از کشت جفت نشایی بود. در تاریخ‌های کشت زودهنگام و دیرهنگام، بیشترین مقادیر علوفه‌تر و عملکرد پروتئین متعلق به کشت دوردیفه تک نشایی بود (درتاریخ کشت اول به ترتیب 62883 و 2412، درتاریخ کشت سوم به ترتیب 57515 و 2115 و درتاریخ کشت چهارم به ترتیب 4755 و 1308کیلوگرم در هکتار). مقادیر افزایش بهره‌وری فیزیکی، درآمد خالص و بهره‌وری اقتصادی آب براساس درآمد خالص در آرایش کشت دوردیفه نسبت به آرایش متعارف یک ردیفه، به ترتیب حدود 167.6، 53.6 و 237 درصد گزارش شد و میزان افزایش صفات فوق برای جایگزینی کشت مستقیم بذر با روش تک نشایی به ترتیب 42،12.1 و 33.8 درصد و در صورت جایگزینی با روش جفت نشایی به ترتیب 32.8، 4.5 و 24.7 درصد بود. با توجه به افزایش چشمگیر عملکرد علوفه و بهره‌وری آب در کشت نشایی دو ردیفه همراه با کاهش 50 درصدی نیاز به نوارهای تیپ، استفاده از این روش (ترجیحاً به‌صورت جفت نشایی جهت کاهش هزینه‌های تولید)، به‌عنوان جایگزین  کشت مستقیم بذر در زراعت ذرت علوفه‌ای توصیه می‌شود.

واژه‌هاي كليدي: آرایش کاشت دو ردیفه، بهره‌وری آب، درآمد خالص، ذرت علوفه ای و نشاکاری

جهت دانلود متن کامل مقاله بر روی لینک زیر کلیک فرمایید:

مقاله

تعیین بهره­ وری فیزیکی و اقتصادی آب در زراعت ذرت دانه‌ای و علوفه‌ای تحت سامانه‌های­ آبیاری مدرن و سنتی در استان همدان  

چكيده

آب به ‌عنوان یکی از منابع تولید در کشاورزی، از اهمیت زیادی در کشور برخوردار است. این در حالی است که بعلت محدودیت منابع و راندمان پایین آبیاری، امکان بهره‌گیری بهینه از این نهاده ارزشمند فراهم نیست. در تحقیق حاضر با استفاده از سه شاخص بهره ­وری فیزیکی و اقتصادی آب شامل CPD، BPD و NBPD، اقدام به اندازه ­گيري و مقايسه بهره ­وري آبياری در دو سامانه آبیاری سنتی و مدرن (کلاسیک) برای محصولات ذرت دانه‌ای و علوفه‌ای در استان همدان گردیده است. در این راستا، ابتدا به روش نمونه‌گیری تصادفی، بهره‌برداران مربوطه انتخاب و سپس داده ­های لازم از طریق مصاحبه و تکمیل پرسشنامه جمع­آوری شد. میانگین بهره ­وری فیزیکی آب برای ذرت دانه‌ای در سامانه آبیاری سنتی و مدرن به ترتیب 0.82 و 1.08 و برای ذرت علوفه‌ای به ترتیب 5.11 و 6.67 کیلوگرم بر هر مترمکعب آب حاصل شد. میانگین بهره­ وری اقتصادی آب برای ذرت دانه‌ای در سامانه آبیاری سنتی و مدرن به ترتیب برابر 2849 و 3665 و برای ذرت علوفه‌ای به ترتیب برابر 7678 و 10068ریال بر هر مترمکعب آب بدست آمد. در سامانه آبیاری مدرن، بالاترین بهره­ وری فیزیکی و اقتصادی آب برای ذرت دانه‌ای در شهرستانهای اسدآباد و نهاوند حاصل شد و برای ذرت علوفه‌ای بالاترین بهره­ وری فیزیکی در نهاوند و تویسرکان و بالاترین بهره‌وری اقتصادی در بهار و نهاوند مشاهده شد. با توجه به نتایج این تحقیق، استفاده از سامانه آبیاری مدرن باید جایگزین سامانه آبیاری سنتی برای کشت ذرت دانه‌ای و علوفه‌ای شود. همچنین کشت ذرت علوفه‌ای در منطقه بهار بایستی از الگوی کشت منطقه حذف شود. این امور، علاوه بر کاهش مصرف آب کشاورزی، متضمن منافع اقتصادی برای کشاورزان است.

واژه‌های كليدي: الگوی کشت، منابع آبی، رتبه‌بندی شهرستان‌ها    

  مقدمه

    اگرچه مطابق آمارهای رسمی، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی کشور در سال 64-1363 معادل 45 میلیون مترمکعب بوده است، در سال 94-1393 این میزان با رشدی 35 درصدی، به 61 میلیون مترمکعب رسیده است. این در حالی است که پیش‌بینی می‌شود تغییرات آب و هوایی تا سال‌های 2050-2040، 15 تا 19 درصد از مجموع منابع آب‌های تجدیدشونده ایران را کاهش خواهد داد و در آن زمان، میزان نیاز سالانه آب ایران، بیش از 40 درصد فراتر از حجم منابع تجدیدشونده آب کشور خواهد بود (فائو، 2015).

    از میان مصرف‌کنندگان منابع آبی کشور، بخش کشاورزی با بهره‌گیری از بیش از 70 درصد منابع آبی (حدود62 میلیارد مترمکعب)، بیشترین سهم را در استفاده از این منابع دارد، این در حالی است که بدلایل مختلف و بخصوص استفاده از روش‌های آبیاری سنتی، بهره‌وری آب کشاورزی طی یک دهه گذشته به‌طور متوسط 35 درصد بوده است (1-0.7کیلوگرم برای هر مترمکعب آب). میزان بالای بهره‌وری آب کشاورزی در کشورهای توسعه‌یافته (65 درصد معادل 3 کیلوگرم برای هر مترمکعب آب) و حتی دیگر کشورهای درحال‌توسعه (45 درصد معادل 2 کیلوگرم برای هر مترمکعب آب)، سبب شده است که در سال 1390 ایران از نظر میزان بهره‌وری آب در بین 123 کشور دنیا در رتبه نازل 102 قرار بگیرد (حیدری و همکاران، 1395). بهبود شیوه‌های مدیریتی آب و خاک در سال‌های اخیر باعث افزایش مقادیر بهره‌وری آب شده است، کاربرد روش‌های جدید آبیاری از جمله آبیاری‌های بارانی و قطره‌ای، با توجه به بهبود مدیریت آبیاری در مزرعه، بهره‌وری آب را افزایش داده و به میزان 1.19کیلوگرم بر مترمکعب رسانده است (عباسی و همکاران، 1394). مطابق هدف گذاری انجام گرفته، بهره‌وری آب باید تا سال 1404 باید به 60 درصد (1.70کیلوگرم برای هر مترمکعب آب) برسد (حیدری و همکاران، 1395).

  ذرت دانه‌ای و ذرت علوفه‌ای با سطح زیر کشت به ترتیب 175 هزار هکتار و 230 هزار هکتار و میزان عملکرد به ترتیب 1.4میلیون تن دانه و 5.11 میلیون تن علوفه در مناطق وسیعی از کشور کشت می‌شوند (آمارنامه کشاورزی، 1395). با این همه نیاز سالانه کشور به حدود 6 میلیون تن ذرت دانه‌ای و در نتیجه واردات گسترده آن سبب شده است که نیاز به افزایش میزان تولید این محصول محسوس باشد. اگرچه افزایش سطح زیر کشت ذرت را می‌توان به‌عنوان راهکاری برای تولید بیشتر آن دانست، بالا بودن نیاز آبی بالای ذرت در کنار مقدار قابل توجه آب مورد استفاده برای آبیاری این محصول در کشور (متوسط آب مصرفی برای هر هکتار ذرت در کشور حدود دو تا سه برابر میزان جهانی آن است)، سبب شده است که این راهکار عملی نباشد.

   از میان استان‌های کشور، استان همدان به سبب شرایط اقلیمی مناسب، از شرایط مناسبی برای کاشت ذرت برخوردار است، بطوریکه بنابر اعلام سازمان جهاد کشاورزی، سطح زیر کشت ذرت در این استان در سال زراعی 94-93، حدود 5033 هکتار بوده است که از این مقدار 3430 هکتار به کشت ذرت دانه‌ای با 36850 تن محصول و 1903 هکتار به کشت ذرت علوفه‌ای با 250296 تن محصول اختصاص یافته است (وزارت جهاد کشاورزی، 1395). این در حالی است که شرایط نامساعد آبی استان همدان، بخصوص افت شدید سطح آبهای زیرزمینی و کاهش نزولات آسمانی در سالهای اخیر (وزارت نیرو، 1394) افزایش و حتی حفظ این میزان را با مشکل مواجه کرده است.

    يكي از راهكارهاي مبتني بر مديريت تقاضا در سطح مزرعه افزايش راندمان آبياري و مهمتر از آن بهبود بهره وری مصرف آب است. بهره­ وري نشان‌دهنده نحوه استفاده از منـابع و عوامل توليدي در برهه­اي از زمان است و آثار سه‌گانه تغيير فناوري، تغييـر مقياس و تغييـر در راندمان استفاده از نهاده­ها، يعنـي حركت به سمت تابع توليـد مرزي از داخل را در برمی‌گیرد (ﺳﻼﻣﯽ،1376). هدف اصلی در بحث بهبود بهره‌وری آب کشاورزی در جهان، افزایش بیشتر تولید محصولات کشاورزی با مصرف آب کمتر است تا از این طریق امکان کاهش سهم آب بخش کشاورزی و تخصیص بیشتر آب به سایر مصارف و از همه مهمتر نیاز آبی محیط‌زیست فراهم آید.

    در راستای تعیین میزان بهره‌وری مصرف آب در محصولات و مناطق مختلف تحت سامانه‌های مختلف آبیاری، پژوهش‌های بسیاری صورت گرفته شده است. جعفری و رضوانی (1383) در مزارع سیب­زمینی استان همدان با محاسبه شاخص­های اقتصادی آب، نحوه عملکرد سامانه‌های آبیاری تحت فشار و آبیاری نشتی را تحلیل کرده­اند. طبق نتایج این تحقیق سامانه آبیاری تحت فشار با درآمد 4207 ریال بر مترمکعب آب، بهره­وری بالاتری نسبت به روش آبیاری نشتی دارد. حيدري و حقايقي (1380) به بررسي كارايي مصرف آب در مورد چند محصول زراعي و صيفي در نقاط مختلف كشور پرداخته‌اند. نتايج اين مطالعه نشان داد كه با روش آبياري ثقلي دامنه بهره‌وری آب در سیب‌زمینی، جو، گوجه‌فرنگی، لوبيا، کاهو و ذرت دانه‌ای به ترتیب 1.91-1.27، 1، 3.3، 0.91، 4.77و 0.65کیلوگرم بر مترمکعب بوده است. منتظر و کوثری (2007) بهره‌وری آب محصولات برنج، ذرت دانه‌ای، پنبه، یونجه و سیب‌زمینی را به ترتیب 0.42، 1.17، 0.6، 0.89 و 2.74 کیلوگرم بر مترمکعب در ایران گزارش کردند. زوارت و باستیانسن (2004) دریافتند متوسط شاخص بهره‌وری آب محصولات گندم، برنج، پنبه (تولید دانه)، پنبه (تولید وش) و ذرت دانه‌ای در جهان به ترتیب برابر 1.09، 1.09، 0.65، 0.23 و 1.8 کیلوگرم بر مترمکعب است. بهره‌وری آب گندم، برنج، پنبه و ذرت دانه‌ای در سال 2002 در کشور مصر به‌طور متوسط برابر با 1.03، 0.55، 0.28 و 0.63کیلوگرم بر مترمکعب آب بوده است که مقدار آن در همان سال در ایران برابر با 0.5، 0.32، 0.16 و 0.49 گزارش شده است (فائو، 2003). طی سالهای 2005، 2006 و 2007 در کمربند جنوبی ذرت در آمریکا متوسط عملکرد به ازای هر واحد آبیاری در شرایط تحت فشار 44، 62 و 77 کیلوگرم دانه در هکتار بر میلیمتر آب و در آبیاری ثقلی 28، 36 و 42 کیلوگرم دانه در هکتار بر میلیمتر آب گزارش شد و مزارع تحت آبیاری بارانی (سنترپیوت) 13 درصد بیشتر بهره‌وری آب نسبت به مزارع تحت آبیاری ثقلی نشان دادند (سادراس و همکاران، 2011). کلدزیک و همکاران (2017) در ارزیابی تاثیر اقتصادی آبیاری ذرت دانه‌ای به دو روش قطره‌ای و بارانی در لهستان طی سالهای 2016-2005، از کاهش هزینه‌ها در هر دو سامانه و افزایش سودآوری با افزایش سطح زیر کشت محصول خبر داده‌اند. همچنین نتایج حاصله از بیشتر بودن هزینه‌های آبیاری به روش قطره‌ای نسبت به بارانی در مزارع بزرگ نسبت به خرد (کوچکتر از 5 هکتار) حکایت داشت. لیو و همکاران (2008) در بررسی بهره‌وری فیزیکی آب در محصول ذرت دانه‌ای در 124 کشور مختلف، کشورهای آمریکا و چین را با بیش از 1.5 و کشورهای آفریقایی را با کمتر از 1 کیلوگرم بر مترمکعب آب به ترتیب دارای بیشترین و کمترین میزان بهره‌وری فیزیکی آب دانستند.

    وظیفه دوست و همکاران (1387) در بررسی بهره‌وری آب کشاورزی در منطقه برخوار اصفهان در سال زراعی 84-1383 نشان دادند که متوسط بهره‌وری آب کشاورزی برای محصولات چغندرقند، آفتابگردان، ذرت علوفه‌ای و گندم به ترتیب 1.41، 0.29، 3.03 و 0.87 کیلوگرم بر مترمکعب می‌باشد. کنعانی و همکاران (1394) در پژوهشی در مورد کارایی مصرف آب ذرت علوفه‌ای در روش آبیاری قطره‌ای سطحی در کرج، میزان بهره‌وری آب را حدود 7 کیلوگرم در مترمکعب گزارش دادند. جوان و فال سلیمان (1387) اعلام کردند که به سبب مقادیر اندک بهره‌وری آب و بازده اقتصادی محصولاتی مانند چغندرقند و یونجه در منطقه دشت بیرجند، این محصولات باید از الگوی کشت منطقه حذف و به جای آن‌ها کشت‌هایی مانند ذرت علوفه‌ای و یا تناوب یکساله ای از کشت‌های بومی مانند گندم و ارزن، که موجب کاهش استحصال آب و متضمن منافع اقتصادی بالا برای کشاورزان می‌باشند جایگزین شوند. روستا (1389) با بررسی بهره‌وری آب کشاورزی در شهرستان مرودشت نتیجه گرفت که کشت‌هایی با مصرف آب بالا و بازده اقتصادی پایین مانند چغندرقند از الگوی کشت منطقه حذف و به جای آنها کشت‌هایی نظیر خیار و ذرت علوفه‌ای و یا تناوب یکساله ای از کشت‌های بومی همانند گندم و جو و صیفی‌جاتی مانند گوجه‌فرنگی، جایگزین شود.

     همانطور که مشاهده شد در اکثر مطالعات انجام شده در زمینه میزان بهره‌وری آب صرفاً به بهره­ وری فیزیکی پرداخته شده و به بهره‌وری آب از نظر اقتصادی پرداخته نشده است. در تحقیق حاضر، محاسبه بهره­ وری آب ذرت دانه‌ای و علوفه‌ای در شهرستان‌های مختلف استان همدان از نظر فیزیکی و اقتصادی توأماً انجام شده که در واقع مزیت این پژوهش محسوب می‌شود و امکان رتبه‌بندی شهرستان‌های مختلف را از نظر شاخص‌های مختلف بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی فراهم می‌آورد.

مقاله فوق الذکر توسط اینجانب مهدی متقی (به عنوان نویسنده اصلی) و آقای دکتر سید محسن سیدان نگاشته شده و در فصلنامه ترویجی "آب و توسعه پایدار"، دوره 6، شماره 1 - پاییز 1398، صفحه 8-1 به چاپ رسیده است. جهت دانلود متن کامل مقاله بر روی لینک زیر کلیک فرمایید:

Article

چندی پیش مقاله ای تحت نگارش من با عنوان "مقایسه میزان بهره وری آب در  دو روش  کشت متداول و کشت نشایی ذرت دانه ای و علوفه ای در استان همدان" در دومین همایش ملی بحران آبی و راه های برون رفت در دانشگاه پیام نور استان همدان به تاریخ 5 اردیبهشت 1397 ارائه و در کتابچه مقالات به جاپ رسید. متن مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

مقایسه میزان بهره وری آب در  دو روش  کشت متداول و کشت نشایی ذرت دانه ای و علوفه ای در استان همدان

مهدی متقی

 استادیار، عضو هیات علمی بخش تحقیقات زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، همدان، ایران

چکیده

از روش های مطرح در زمینه کاهش میزان مصرف آب در بخش کشاورزی، روش کشت نشایی بعنوان جایگزینی برای روش کشت متداول (کشت مستقیم بذر در مزرعه) است. در این تحقیق، اقدام به مقایسه میزان بهره وری مصرف آب و عملکرد دانه و علوفه ذرت در دو روش کشت مستقیم و کشت نشایی در شهرستان های مختلف استان همدان در سال زراعی 95-94 گردید. براساس نتایج حاصله، بهره وری مصرف آب ذرت دانه ای در نهاوند و تویسرکان بعنوان شهرستان های برتر از نظر این محصول، به ترتیب از 0.823 و 0.747 کیلوگرم در مترمکعب به 1.055 و 0.823 کیلوگرم در مترمکعب افزایش یافت. همچنین بهره وری مصرف آب ذرت علوفه ای در اسدآباد و بهار بعنوان شهرستان های برتر از نظر این محصول، به ترتیب از 5.538 و 5.426 کیلوگرم در مترمکعب به 6.646 و 6.511 کیلوگرم در مترمکعب افزایش نشان داد. علاوه براین، مقادیر عملکرد دانه و علوفه نیز در کشت نشایی نسبت به کشت متداول افزایش یافت. این امر نشان می دهد که کشت نشایی ذرت، علاوه براینکه باعث کاهش مصرف و استحصال آب می شود متضمن منافع اقتصادی قابل توجه برای کشاورزان و بهره برداران کشاورزی نیز است.

کلمات کليدي: عملکرد، کاهش مصرف آب، منفعت اقتصادی، شهرستان ها.

1.  مقدمه

    علیرغم سابقه نسبتا طولانی کشت ذرت در استان همدان، طی سالهای اخیر سطح زیر کشت ذرت در این استان روندی غیر یکنواخت و پر از فراز و نشیب داشته است بطوریکه سطح زیرکشت ذرت دانه‌ای و ذرت علوفه ای از به ترتیب 7400 و 3600 هکتار در سال 1385 به حدود 2789 و 4099 هکتار در سال زراعی 95-94 رسیده است (1). کاهش محسوس سطح زیر کشت ذرت دانه ای در استان بیش از هر چیز به سبب کاهش منابع آبی زیر سطحی است. بطوریکه تنها طی سالهای 1370 تا سال 1385، سطح آب زیر زمینی دشت همدان – بهار در حدود 11 متر افت کرده است (8). همچنین تغییرات شدید اقلیمی در مناطق مختلف استان نیز در این امر دخیل است، بعنوان مثال در شهر نهاوند که از مراکز اصلی کشت ذرت دانه ای در استان است مجموع بارندگی در ماه های اردیبهشت تا مهر (دوره معمول کشت ذرت در منطقه) از 63.7 میلیمتر در سال 1380 به 24.4 میلیمتر در سال 1390 رسید و طی همین دوره زمانی، میانگین دمای روزانه از 18.4 به 21 درجه سانتیگراد رسیده است (2).

علاوه بر مشکلات فوق الذکر، کشت ذرت در استان همدان با مشکلات دیگری نیز مواجه است. به‌عنوان مثال در زمان كشت پاييزه كشاورزان اقدام به كشت گندم، جو و كلزا در سطح وسيع مي‌نمايند. غالب اين كشاورزان در بهار به كشت محصولات بهاره از جمله ذرت نيز روي می‌آورند. اين رويكرد سبب تداخل آبياري سایر گیاهان با ذرت می‌شود که نتيجه‌اي جز برخورد با مشكلات كم آبي آن‌هم در ابتداي فصل رشد ذرت را در پي نخواهد داشت. همچنین اوج مصرف آب در گياهان زراعي مانند يونجه، چغندرقند، و صيفي‌جاتي نظير گوجه فرنگي و سيب‌زميني با شروع مرحله گلدهي در ذرت همراه است که مرحله بحرانی رشد گیاه بوده و نیاز آبی ذرت در حداکثر میزان خود است. علاوه بر این، درصورتی که اقدام به کشت ديرهنگام هیبریدهای دیررس گردد، زمان برداشت محصول مصادف با کاهش درجه حرارت مي‌شود و این امر منجر به تعجیل زارعین در برداشت ذرت  به صورت علوفه ای می شود (4). از جمله راه حلهای مطرح شده در جهت کاهش نیاز آبی ذرت و دوره رشد ذرت، کشت هیبریدهای زودرس ذرت بوده است که به دلیل دوره رشد پایین از نیاز آبی کمتری نسبت به هیبریدهای دیررس برخوردارند. با این همه مقدار نسبتا پایین علوفه و دانه تولیدی هیبریدهای زودرس نسبت به دیررس ها، موجب کاهش اقبال کشاورزان به هیبریدهای زودرس شده است. از راه حلهای دیگر که در سالهای اخیر مطرح شده است، کشت نشایی ذرت می باشد. از مزایای این روش می توان به 20-15 درصد کاهش مصرف آب، سم و کود در هکتار، یکدست بودن کشت و افزایش حجم علوفه و دانه تولیدی در واحد هکتار، کاهش محسوس میزان علف هرز، زودرس کردن محصول تا حدود30 روز و اجتناب از سرمازدگی در انتهای فصل رشد، افزایش عملکرد محصول ذرت به علت تداخل نداشتن آبیاري هاي ابتدای دوره با کاشت های پاییزه به ویژه در مناطق کم آب، تراکم مناسب بوته و حداکثر استفاده از زمین،کاهش هزینه بذر مصرفی نسبت به کشت مستقیم و کاهش نیروي انسانی به علت حذف عملیات تنک کردن و خاك دهی بوته اشاره کرد (6).

اگرچه در زمینه کشت نشایی ذرت پیش از این تحقیقاتی در مورد اثر عوامل مختلف مانند سن نشا(5) و تاریخ کشت نشا (7) بر عملکرد نهایی علوفه و دانه و میزان آب مصرفی انجام شده است، اما با توجه به اینکه تاکنون بررسی مشخصی در مورد تاثیر کشت نشایی بر کاهش آب مصرفی و افزایش عملکرد در مزارع زارعین ذرت کار استان همدان انجام نشده است، در تحقیق حاضر به این مسئله پرداخته شده است.

2. روش تحقیق

مقایسه بهره وری مصرف آب در هیبریدهای متداول و جدید ذرت دانه ای تحت سامانه های آبیاری سنتی و نوین در استان همدان

چكيده

    به منظور مقایسه بهره وری مصرف آب هیبریدهای جدید و در دست معرفی ذرت دانه ای با هیبریدهای متداول در سامانه های آبیاری نوین و سنتی، اقدام به کشت هیبرید متداول 704 و  هیبریدهای جدید و در دست معرفی 670 و 715 در مزارع زراعین تحت شرایط آبیاری غرقابی (شهرستان نهاوند) و تیپ (شهرستان اسدآباد) در سال 1396 گردید. عملکرد دانه هیبریدهای670، 704 و 715 تحت شرایط آبیاری غرقابی به ترتیب 6330، 8250 و 8560 و در شرایط آبیاری تیپ به ترتیب 4230، 7680 و 1053 کیلوگرم در هکتار بود. بهره وری آب هیبریدهای670، 704 و 715 تحت شرایط آبیاری غرقابی به ترتیب 0.386، 0.503 و 0.522 و در شرایط آبیاری تیپ به ترتیب 0.582، 1.056 و 1.448 کیلوگرم بر مترمکعب بود. با توجه به اینکه عملکرد دانه و بهره وری مصرف آب هیبرید 715 در هر دو سامانه آبیاری نوین و سنتی بیش از سایر هیبریدها بود، می توان گفت که جایگزینی هیبرید 715 بجای هیبریدهای متداول ذرت دانه ای بخصوص هیبرید 704، نه تنها از نظر میزان بالای عملکرد دانه و در نتیجه سود اقتصادی حاصل از کاشت آن برای زارعین، بلکه از نظر مصرف آب نیز مقرون به صرفه بوده و بنابراین کشت آن در مناطق ذرت کاری غرب استان همدان، همچون شهرستان های اسدآباد و  نهاوند قابل توصیه است.

واژه‌هاي كليدي: تیپ، غرقابی، عملکرد دانه، سود اقتصادی، مزارع زارعین.

Comparison of water use efficiency in common and new corn hybrids under traditional and modern irrigation systems in Hamadan province

Abstract

   In order to compare the efficiency water use of new hybrids of corn - SC 670 and SC 715 - with hybrid SC 704 as common hybrid, the project was conducted in 2017 in farm fields of Asadabad and Nahavand. Irrigation of Asadabad farm was carried out using modern System (droplet method: tape) and Nahavand field using traditional system (flooding method). Grain yield of hybrids 670, 704 and 715 under flooding irrigation condition were 6330, 8250 and 8560, respectively, and under tape irrigation condition were 4230, 7680 and 1053 kg/ha, respectively. The water productivity of hydrides 670, 704 and 715 under flooding irrigation condition were 0.386, 0.503 and 0.522, respectively, and under tape irrigation condition were 0.582, 1.056 and 1.448 kg/m3, respectively. Considering that grain yield and water utilization efficiency of hybrid 715 in both modern and traditional irrigation systems were more than other hybrids, it can be said that replacement of common corn hybrids by new hybrids, especially SC 704 by SC 715, in addition to high grain yield and economic benefits for farmers, declines water consumption and therefore it is recommended to cultivate SC 715 in the corn farms of western regions of Hamadan province, such as Asadabad and Nahavand.

Keywords: tape, flooding, grain yield, economic benefit, farmer fields.

1 –  مقدمه

    از میان مصرف‌کنندگان منابع آبی کشور، بخش کشاورزی با بهره‌گیری از بیش از 70 درصد منابع آبی (حدود62 میلیارد مترمکعب)، بیشترین سهم را در استفاده از این منابع دارد، این در حالی است که بدلایل مختلف و بخصوص استفاده از روش‌های آبیاری سنتی، بهره‌وری آب کشاورزی طی یک دهه گذشته به‌طور متوسط 35 درصد بوده است (1-0.7 کیلوگرم برای هر مترمکعب آب). میزان بالای بهره‌وری آب کشاورزی در کشورهای توسعه‌یافته (65 درصد معادل 3 کیلوگرم برای هر مترمکعب آب) و حتی دیگر کشورهای درحال‌توسعه (45 درصد معادل 2 کیلوگرم برای هر مترمکعب آب)، سبب شده است که در سال 1390 ایران از نظر میزان بهره‌وری آب در بین 123 کشور دنیا در رتبه نازل 102 قرار بگیرد (حیدری و همکاران، 1395). بهبود شیوه‌های مدیریتی آب و خاک در سال‌های اخیر باعث افزایش مقادیر بهره‌وری آب شده است، کاربرد روش‌های جدید آبیاری از جمله آبیاری‌های بارانی و قطره‌ای، با توجه به بهبود مدیریت آبیاری در مزرعه، بهره‌وری آب را افزایش داده و به میزان 1.19 کیلوگرم بر مترمکعب رسانده است (عباسی و همکاران، 1396). مطابق هدف گذاری انجام گرفته، بهره‌وری آب باید تا سال 1404 به 60 درصد (1.70 کیلوگرم برای هر مترمکعب آب) برسد (حیدری و همکاران، 1395).

استان همدان به سبب شرایط اقلیمی مناسب، از شرایط مناسبی برای کاشت ذرت برخوردار است، بطوریکه بنابر اعلام سازمان جهاد کشاورزی، سطح زیر کشت ذرت در این استان در سال زراعی 94-93، حدود 5033 هکتار بوده است که از این مقدار 3430 هکتار به کشت ذرت دانه‌ای با 36850 تن محصول و 1903 هکتار به کشت ذرت علوفه‌ای با 250296 تن محصول اختصاص یافته است (بی‌نام، 1395). علیرغم سابقه نسبتا طولانی کشت ذرت در استان همدان، شرایط نامساعد آبی استان، بخصوص افت شدید سطح آبهای زیرزمینی و کاهش نزولات آسمانی در سالهای اخیر (بی‌نام، 1394) حفظ روند کشت ذرت دانه ای را با مشکل مواجه کرده است.

   یكي از راهكارهاي مبتني بر مديريت تقاضا در سطح مزرعه افزايش راندمان آبياري و مهمتر از آن بهبود بهره­وری مصرف آب است. در راستای تعیین میزان بهره‌وری مصرف آب در محصولات و مناطق مختلف تحت سامانه‌های مختلف آبیاری، پژوهش‌های بسیاری صورت گرفته شده است. حيدري و حقايقي (1380) به بررسي كارايي مصرف آب در چند محصول زراعي و صيفي در نقاط مختلف كشور پرداخته‌اند. نتايج اين مطالعه نشان داد كه با روش آبياري ثقلي دامنه بهره‌وری آب در ذرت دانه‌ای 65/0 کیلوگرم بر مترمکعب بوده است. منتظر و کوثری (2007) بهره‌وری آب محصولات برنج، ذرت دانه‌ای، پنبه، یونجه و سیب‌زمینی را به ترتیب 0.42، 1.17، 0.6، 0.89 و 2.42 کیلوگرم بر مترمکعب در ایران گزارش کردند. زوارت و باستیانسن (2004) دریافتند متوسط شاخص بهره‌وری آب محصولات گندم، برنج، پنبه (تولید دانه)، پنبه (تولید وش) و ذرت دانه‌ای در جهان به ترتیب برابر 1.09، 1.09، 0.65، 0.23 و 1.8کیلوگرم بر مترمکعب است. بهره‌وری آب ذرت دانه‌ای در سال 2002 در کشور مصر 0.63 کیلوگرم بر مترمکعب آب بوده است که مقدار آن در همان سال در ایران 0.49 گزارش شده است (فائو، 2003). طی سالهای 2005، 2006 و 2007 در کمربند جنوبی ذرت در آمریکا متوسط عملکرد به ازای هر واحد آبیاری در شرایط تحت فشار 44، 62 و 77 کیلوگرم دانه در هکتار بر میلیمتر آب و در آبیاری ثقلی 28، 36 و 42 کیلوگرم دانه در هکتار بر میلیمتر آب گزارش شد و مزارع تحت آبیاری بارانی (سنترپیوت) 13 درصد بیشتر بهره‌وری آب نسبت به مزارع تحت آبیاری ثقلی نشان دادند (سادراس و همکاران، 2011). لیو و همکاران (2008) در بررسی بهره‌وری فیزیکی آب در محصول ذرت دانه‌ای در 124 کشور مختلف، کشورهای آمریکا و چین را با بیش از 1.5 و کشورهای آفریقایی را با کمتر از 1 کیلوگرم بر مترمکعب آب به ترتیب دارای بیشترین و کمترین میزان بهره‌وری فیزیکی آب دانستند.

افزایش عملكرد هيبريدهاي جديد ذرت نسبت به هيبريدهاي قديمي امری مشهود است، برخی محققین دليل اين امر را افزايش تحمل به تنش‌ در هيبريدهاي جديد نسبت به هيبريدهاي قديمي عنوان كرده اند. چوکان (1390) نیز با اشاره با بهبود عملکرد هیبریدهای جدید ذرت دانه ای در ایران نسبت به هیبریدهای قدیمی بدلیل استفاده از والدین برتر در تلاقی ها، بر لزوم جایگزینی تدریجی هیبریدهای قدیم با جدید تاکید کرده است. این در حالی است که هیبرید قدیمی 704 (سال معرفی 1359) هیبرید غالب در اکثر نقاط کشور است بطوری که حدود 65 درصد تولید بذر ذرت کشور در سال 1394 را به خود اختصاص داده است. با توجه به طول دوره رشد طولانی این گیاه و نیاز آبی بالای آن و از دست دادن دیر هنگام رطوبت دانه و از طرف دیگر حساسیت نسبی آن به بیماری سیاهک ذرت، نیاز به جایگزینی این هیبرید با هیبریدهای جدید و در دست معرفی که عموما به بیماری های ذرت نسبتا مقاوم بوده و نیاز آبی کمتری دارند احساس می شود (چوکان، 1391). اگرچه پیش از این تحقیقاتی در مورد بررسی و مقایسه نیاز آبی هیبریدهای جدید با هیبریدهای متداول ذرت در سطح مزارع تحقیقاتی انجام شده است، اما تحقیقات مشخصی در این مورد در سطح کشور و بخصوص استان همدان انجام نشده است. در تحقیق حاضر، اقدام به مقایسه بهره وری مصرف آب هیبرید سنتی و متداول 704 با هیبریدهای جدید و در دست معرفی 670 و 715 در مزارع زراعین در شهرستان های اسدآباد و نهاوند تحت سامانه های آبیاری سنتی (غرقابی) و نوین (قطره ای تیپ) شده است.

2- داده ها و روش تحقيق