چندی پیش مقاله ای تحت نگارش من با عنوان "مقایسه میزان بهره وری آب در  دو روش  کشت متداول و کشت نشایی ذرت دانه ای و علوفه ای در استان همدان" در دومین همایش ملی بحران آبی و راه های برون رفت در دانشگاه پیام نور استان همدان به تاریخ 5 اردیبهشت 1397 ارائه و در کتابچه مقالات به جاپ رسید. متن مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

مقایسه میزان بهره وری آب در  دو روش  کشت متداول و کشت نشایی ذرت دانه ای و علوفه ای در استان همدان

مهدی متقی

 استادیار، عضو هیات علمی بخش تحقیقات زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، همدان، ایران

چکیده

از روش های مطرح در زمینه کاهش میزان مصرف آب در بخش کشاورزی، روش کشت نشایی بعنوان جایگزینی برای روش کشت متداول (کشت مستقیم بذر در مزرعه) است. در این تحقیق، اقدام به مقایسه میزان بهره وری مصرف آب و عملکرد دانه و علوفه ذرت در دو روش کشت مستقیم و کشت نشایی در شهرستان های مختلف استان همدان در سال زراعی 95-94 گردید. براساس نتایج حاصله، بهره وری مصرف آب ذرت دانه ای در نهاوند و تویسرکان بعنوان شهرستان های برتر از نظر این محصول، به ترتیب از 0.823 و 0.747 کیلوگرم در مترمکعب به 1.055 و 0.823 کیلوگرم در مترمکعب افزایش یافت. همچنین بهره وری مصرف آب ذرت علوفه ای در اسدآباد و بهار بعنوان شهرستان های برتر از نظر این محصول، به ترتیب از 5.538 و 5.426 کیلوگرم در مترمکعب به 6.646 و 6.511 کیلوگرم در مترمکعب افزایش نشان داد. علاوه براین، مقادیر عملکرد دانه و علوفه نیز در کشت نشایی نسبت به کشت متداول افزایش یافت. این امر نشان می دهد که کشت نشایی ذرت، علاوه براینکه باعث کاهش مصرف و استحصال آب می شود متضمن منافع اقتصادی قابل توجه برای کشاورزان و بهره برداران کشاورزی نیز است.

کلمات کليدي: عملکرد، کاهش مصرف آب، منفعت اقتصادی، شهرستان ها.

1.  مقدمه

    علیرغم سابقه نسبتا طولانی کشت ذرت در استان همدان، طی سالهای اخیر سطح زیر کشت ذرت در این استان روندی غیر یکنواخت و پر از فراز و نشیب داشته است بطوریکه سطح زیرکشت ذرت دانه‌ای و ذرت علوفه ای از به ترتیب 7400 و 3600 هکتار در سال 1385 به حدود 2789 و 4099 هکتار در سال زراعی 95-94 رسیده است (1). کاهش محسوس سطح زیر کشت ذرت دانه ای در استان بیش از هر چیز به سبب کاهش منابع آبی زیر سطحی است. بطوریکه تنها طی سالهای 1370 تا سال 1385، سطح آب زیر زمینی دشت همدان – بهار در حدود 11 متر افت کرده است (8). همچنین تغییرات شدید اقلیمی در مناطق مختلف استان نیز در این امر دخیل است، بعنوان مثال در شهر نهاوند که از مراکز اصلی کشت ذرت دانه ای در استان است مجموع بارندگی در ماه های اردیبهشت تا مهر (دوره معمول کشت ذرت در منطقه) از 63.7 میلیمتر در سال 1380 به 24.4 میلیمتر در سال 1390 رسید و طی همین دوره زمانی، میانگین دمای روزانه از 18.4 به 21 درجه سانتیگراد رسیده است (2).

علاوه بر مشکلات فوق الذکر، کشت ذرت در استان همدان با مشکلات دیگری نیز مواجه است. به‌عنوان مثال در زمان كشت پاييزه كشاورزان اقدام به كشت گندم، جو و كلزا در سطح وسيع مي‌نمايند. غالب اين كشاورزان در بهار به كشت محصولات بهاره از جمله ذرت نيز روي می‌آورند. اين رويكرد سبب تداخل آبياري سایر گیاهان با ذرت می‌شود که نتيجه‌اي جز برخورد با مشكلات كم آبي آن‌هم در ابتداي فصل رشد ذرت را در پي نخواهد داشت. همچنین اوج مصرف آب در گياهان زراعي مانند يونجه، چغندرقند، و صيفي‌جاتي نظير گوجه فرنگي و سيب‌زميني با شروع مرحله گلدهي در ذرت همراه است که مرحله بحرانی رشد گیاه بوده و نیاز آبی ذرت در حداکثر میزان خود است. علاوه بر این، درصورتی که اقدام به کشت ديرهنگام هیبریدهای دیررس گردد، زمان برداشت محصول مصادف با کاهش درجه حرارت مي‌شود و این امر منجر به تعجیل زارعین در برداشت ذرت  به صورت علوفه ای می شود (4). از جمله راه حلهای مطرح شده در جهت کاهش نیاز آبی ذرت و دوره رشد ذرت، کشت هیبریدهای زودرس ذرت بوده است که به دلیل دوره رشد پایین از نیاز آبی کمتری نسبت به هیبریدهای دیررس برخوردارند. با این همه مقدار نسبتا پایین علوفه و دانه تولیدی هیبریدهای زودرس نسبت به دیررس ها، موجب کاهش اقبال کشاورزان به هیبریدهای زودرس شده است. از راه حلهای دیگر که در سالهای اخیر مطرح شده است، کشت نشایی ذرت می باشد. از مزایای این روش می توان به 20-15 درصد کاهش مصرف آب، سم و کود در هکتار، یکدست بودن کشت و افزایش حجم علوفه و دانه تولیدی در واحد هکتار، کاهش محسوس میزان علف هرز، زودرس کردن محصول تا حدود30 روز و اجتناب از سرمازدگی در انتهای فصل رشد، افزایش عملکرد محصول ذرت به علت تداخل نداشتن آبیاري هاي ابتدای دوره با کاشت های پاییزه به ویژه در مناطق کم آب، تراکم مناسب بوته و حداکثر استفاده از زمین،کاهش هزینه بذر مصرفی نسبت به کشت مستقیم و کاهش نیروي انسانی به علت حذف عملیات تنک کردن و خاك دهی بوته اشاره کرد (6).

اگرچه در زمینه کشت نشایی ذرت پیش از این تحقیقاتی در مورد اثر عوامل مختلف مانند سن نشا(5) و تاریخ کشت نشا (7) بر عملکرد نهایی علوفه و دانه و میزان آب مصرفی انجام شده است، اما با توجه به اینکه تاکنون بررسی مشخصی در مورد تاثیر کشت نشایی بر کاهش آب مصرفی و افزایش عملکرد در مزارع زارعین ذرت کار استان همدان انجام نشده است، در تحقیق حاضر به این مسئله پرداخته شده است.

2. روش تحقیق

چندی پیش مقاله ای تحت نگارش من با عنوان "کشت نشایی ذرت، راهکاری برای کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد دانه"در شماره 60 فصلنامه نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی (تابستان 97) صفحات 36-32 به جاپ رسید. متن مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

کشت نشایی ذرت، راهکاری برای کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد دانه

نگارنده: مهدی متقی، عضو هیات علمی بخش تحقیقات زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی ایران

چکیده

   در سالهای اخیر، سطح زیر کشت ذرت دانه ای روندی کاهشی را طی می کند که این امر بیش از هر چیز به سبب کاهش منابع آبی کشاورزی است. از راه حل های مطرح شده جهت کاهش نیاز آبی ذرت و افزایش محصول آن، کشت نشایی است. از مهمترین مزایای روش کشت نشایی نسبت به روش کشت معمول (کشت مستقیم بذر در مزرعه) می توان به کاهش دورهای آبیاری، تراکم مناسب بوته، کاهش مصرف بذر، سم و نیروی کارگری برای تنک کردن و وجین، کاهش دوره رشد و اجتناب از مواجهه با سرمای دیررس بهاره و یا سرمای زودرس پاییزه و افزایش عملکرد در واحد سطح اشاره کرد. با این همه، با توجه به مشکلاتی مانند عدم آشنایی کافی کشاورزان با روش کشت نشایی، هزینه بالای تهیه و کشت نشا و دسترسی ناکافی به ماشین های نشاکار لازم است از طریق برگزاری دوره ها و کارگاه های ترویجی، بهره گیری از ترکیبات خاک ارزانتر، کاهش تعداد سینی های کاشت مورد نیاز و گسترش تولید و عرضه نشاکارهای مکانیزه، بر موانع و مشکلات پیش رو در جهت توسعه سطح نشاکاری ذرت غلبه نمود.

کلمات کلیدی: سطح زیر کشت، تراکم بوته، کوتاه کردن دوره رشد، نشاکار اتوماتیک

مقدمه

    علیرغم سابقه نسبتا طولانی کشت ذرت در کشور، سطح زیر کشت ذرت دانه ای طی سالهای اخیر روندی غیر یکنواخت و پر از فراز و نشیب داشته است، بطوریکه سطح زیرکشت این محصول از 306 هزار هکتار در سال زراعی 86-85 (بعنوان بالاترین میزان سطح زیر کشت در 40 سال اخیر) با افتی محسوس به 158هزار هکتار درسال زراعی 95-94 رسیده است، کاهش سطح کشت ذرت موجب کاهش سطح تولید این محصول شده است بطوریکه میزان تولید آن از دو میلیون و سیصد و شصت هزار تن در سال زراعی 86-85 با افتی محسوس به یک میلیون و صد و هفتاد هزار تن درسال زراعی 95-94 رسیده است (1). با توجه به نیاز  سالانه کشور به حدود 6 میلیون و 500 هزار تن ذرت دانه ای، کاهش تولید ذرت سبب اتکای شدید کشور به واردات این محصول شده است، بطوریکه میزان واردات آن تنها در نه ماهه منتهی به آذر سال 1395، بیش از 4 میلیون و 600 هزار تن به ارزش یک میلیارد و 55 میلیون دلار گزارش شده است (2). کاهش سطح زیر کشت ذرت دانه ای، به عنوان محصولی با نیاز آبی بالا، بیش از هر چیز به سبب کاهش منابع آبی زیر سطحی به دلیل کاهش نزولات آسمانی است. بطوریکه تنها طی سالهای 1370 تا سال 1385، سطح آب زیر زمینی بعضی از دشت های کشور تا بیش از 11 متر افت کرده است (3). همچنین روند رو به رشد متوسط دمای کشور که برای مثال از 3/16درجه سانتیگراد در سال 1385به 3/18 درجه در سال 1395 رسیده و موجب افزایش سطح تبخیر و تعرق و در نتیجه افزایش نیاز آبی محصول شده است نیز در کاهش تولید ذرت دخیل است (4). علاوه بر مشکلات فوق الذکر، کشت ذرت در مناطق مختلف کشور با مسائل دیگری نیز روبرو است. در مناطق گرمسیر همچون خوزستان، کشت بهاره ذرت در اسفند ماه انجام می شود. گاهی اوقات در این مناطق بدلیل وقوع سرمازدگی دیرهنگام و رسیدن دما به زیر صفر فیزیولوژیک ذرت (10 درجه سانتیگراد)، ذرت با مشکل تاخیر در سبز شدن و کاهش شدید تراکم مواجه می شود. مناطق معتدل و سردسیر کشور همانند همدان و کرمانشاه با مشکلات دیگری مواجه اند. در این مناطق، در زمان كشت پاييزه كشاورزان اقدام به كشت گندم، جو و كلزا در سطح وسيع مي‌نمايند. غالب اين كشاورزان در بهار به كشت محصولات بهاره از جمله ذرت نيز روي می‌آورند. اين رويكرد سبب تداخل آبياري سایر گیاهان با ذرت می‌شود که نتيجه‌اي جز برخورد با مشكلات كم آبي آن‌هم در ابتداي فصل رشد ذرت را در پي نخواهد داشت. همچنین اوج مصرف آب در گياهان زراعي مانند يونجه، چغندرقند، و صيفي‌جاتي نظير گوجه فرنگي و سيب‌زميني با شروع مرحله گلدهي در ذرت بعنوان مرحله بحرانی رشد گیاه که نیاز آبی ذرت در حداکثر میزان خود قرار دارد، همراه است. علاوه بر این، درصورتی که اقدام به کشت ديرهنگام ارقام (هیبریدهای) دیررس ذرت گردد، زمان برداشت محصول مصادف با کاهش درجه حرارت مي‌شود و این امر منجر به تعجیل زارعین در برداشت ذرت به صورت علوفه ای می شود (5).

  از جمله راه حلهای مطرح شده در جهت کاهش نیاز آبی ذرت و دوره رشد ذرت، کشت هیبریدهای زودرس و میان رس ذرت بوده است که به دلیل دوره رشد پایین از نیاز آبی کمتری نسبت به هیبریدهای دیررس برخوردارند. مطابق آمار وزارت جهاد کشاورزی، در سال زراعی 92-93  نسبت کاشت رقام دیررس ذرت به ارقام میان رس و زودرس ۹۲ به ۸ درصد و در سال‌ پس از آن ۷۴ به ۲۶ درصد بوده است و در نظر است که روند افزایش سطح زیرکاشت ارقام میان رس و زودرس در سالهای آینده نیز ادامه داشته باشد. راه حل دیگر، استفاده از روش های آبیاری نوین و بخصوص روش آبیاری قطره ای تیپ می باشد که می تواند علاوه بر کاهش مصرف آب، 30 تا 35 درصد نیز تولید ذرت در واحد سطح را افزایش دهد. براساس برنامه افق 1404، باید شیوه آبیاری حداقل 80 درصد از اراضی ذرتکاری کشور از ثقلی به تیپ تغییر داده شود (6). از راه حلهای دیگر که در سالهای اخیر مطرح شده است، کشت نشایی ذرت می باشد که در ادامه به آن پرداخته می شود.

کشت نشایی ذرت