چندی پیش مقاله ای تحت نگارش من با عنوان "کشت نشایی ذرت، راهکاری برای کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد دانه"در شماره 60 فصلنامه نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی (تابستان 97) صفحات 36-32 به جاپ رسید. متن مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

کشت نشایی ذرت، راهکاری برای کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد دانه

نگارنده: مهدی متقی، عضو هیات علمی بخش تحقیقات زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی ایران

چکیده

   در سالهای اخیر، سطح زیر کشت ذرت دانه ای روندی کاهشی را طی می کند که این امر بیش از هر چیز به سبب کاهش منابع آبی کشاورزی است. از راه حل های مطرح شده جهت کاهش نیاز آبی ذرت و افزایش محصول آن، کشت نشایی است. از مهمترین مزایای روش کشت نشایی نسبت به روش کشت معمول (کشت مستقیم بذر در مزرعه) می توان به کاهش دورهای آبیاری، تراکم مناسب بوته، کاهش مصرف بذر، سم و نیروی کارگری برای تنک کردن و وجین، کاهش دوره رشد و اجتناب از مواجهه با سرمای دیررس بهاره و یا سرمای زودرس پاییزه و افزایش عملکرد در واحد سطح اشاره کرد. با این همه، با توجه به مشکلاتی مانند عدم آشنایی کافی کشاورزان با روش کشت نشایی، هزینه بالای تهیه و کشت نشا و دسترسی ناکافی به ماشین های نشاکار لازم است از طریق برگزاری دوره ها و کارگاه های ترویجی، بهره گیری از ترکیبات خاک ارزانتر، کاهش تعداد سینی های کاشت مورد نیاز و گسترش تولید و عرضه نشاکارهای مکانیزه، بر موانع و مشکلات پیش رو در جهت توسعه سطح نشاکاری ذرت غلبه نمود.

کلمات کلیدی: سطح زیر کشت، تراکم بوته، کوتاه کردن دوره رشد، نشاکار اتوماتیک

مقدمه

    علیرغم سابقه نسبتا طولانی کشت ذرت در کشور، سطح زیر کشت ذرت دانه ای طی سالهای اخیر روندی غیر یکنواخت و پر از فراز و نشیب داشته است، بطوریکه سطح زیرکشت این محصول از 306 هزار هکتار در سال زراعی 86-85 (بعنوان بالاترین میزان سطح زیر کشت در 40 سال اخیر) با افتی محسوس به 158هزار هکتار درسال زراعی 95-94 رسیده است، کاهش سطح کشت ذرت موجب کاهش سطح تولید این محصول شده است بطوریکه میزان تولید آن از دو میلیون و سیصد و شصت هزار تن در سال زراعی 86-85 با افتی محسوس به یک میلیون و صد و هفتاد هزار تن درسال زراعی 95-94 رسیده است (1). با توجه به نیاز  سالانه کشور به حدود 6 میلیون و 500 هزار تن ذرت دانه ای، کاهش تولید ذرت سبب اتکای شدید کشور به واردات این محصول شده است، بطوریکه میزان واردات آن تنها در نه ماهه منتهی به آذر سال 1395، بیش از 4 میلیون و 600 هزار تن به ارزش یک میلیارد و 55 میلیون دلار گزارش شده است (2). کاهش سطح زیر کشت ذرت دانه ای، به عنوان محصولی با نیاز آبی بالا، بیش از هر چیز به سبب کاهش منابع آبی زیر سطحی به دلیل کاهش نزولات آسمانی است. بطوریکه تنها طی سالهای 1370 تا سال 1385، سطح آب زیر زمینی بعضی از دشت های کشور تا بیش از 11 متر افت کرده است (3). همچنین روند رو به رشد متوسط دمای کشور که برای مثال از 3/16درجه سانتیگراد در سال 1385به 3/18 درجه در سال 1395 رسیده و موجب افزایش سطح تبخیر و تعرق و در نتیجه افزایش نیاز آبی محصول شده است نیز در کاهش تولید ذرت دخیل است (4). علاوه بر مشکلات فوق الذکر، کشت ذرت در مناطق مختلف کشور با مسائل دیگری نیز روبرو است. در مناطق گرمسیر همچون خوزستان، کشت بهاره ذرت در اسفند ماه انجام می شود. گاهی اوقات در این مناطق بدلیل وقوع سرمازدگی دیرهنگام و رسیدن دما به زیر صفر فیزیولوژیک ذرت (10 درجه سانتیگراد)، ذرت با مشکل تاخیر در سبز شدن و کاهش شدید تراکم مواجه می شود. مناطق معتدل و سردسیر کشور همانند همدان و کرمانشاه با مشکلات دیگری مواجه اند. در این مناطق، در زمان كشت پاييزه كشاورزان اقدام به كشت گندم، جو و كلزا در سطح وسيع مي‌نمايند. غالب اين كشاورزان در بهار به كشت محصولات بهاره از جمله ذرت نيز روي می‌آورند. اين رويكرد سبب تداخل آبياري سایر گیاهان با ذرت می‌شود که نتيجه‌اي جز برخورد با مشكلات كم آبي آن‌هم در ابتداي فصل رشد ذرت را در پي نخواهد داشت. همچنین اوج مصرف آب در گياهان زراعي مانند يونجه، چغندرقند، و صيفي‌جاتي نظير گوجه فرنگي و سيب‌زميني با شروع مرحله گلدهي در ذرت بعنوان مرحله بحرانی رشد گیاه که نیاز آبی ذرت در حداکثر میزان خود قرار دارد، همراه است. علاوه بر این، درصورتی که اقدام به کشت ديرهنگام ارقام (هیبریدهای) دیررس ذرت گردد، زمان برداشت محصول مصادف با کاهش درجه حرارت مي‌شود و این امر منجر به تعجیل زارعین در برداشت ذرت به صورت علوفه ای می شود (5).

  از جمله راه حلهای مطرح شده در جهت کاهش نیاز آبی ذرت و دوره رشد ذرت، کشت هیبریدهای زودرس و میان رس ذرت بوده است که به دلیل دوره رشد پایین از نیاز آبی کمتری نسبت به هیبریدهای دیررس برخوردارند. مطابق آمار وزارت جهاد کشاورزی، در سال زراعی 92-93  نسبت کاشت رقام دیررس ذرت به ارقام میان رس و زودرس ۹۲ به ۸ درصد و در سال‌ پس از آن ۷۴ به ۲۶ درصد بوده است و در نظر است که روند افزایش سطح زیرکاشت ارقام میان رس و زودرس در سالهای آینده نیز ادامه داشته باشد. راه حل دیگر، استفاده از روش های آبیاری نوین و بخصوص روش آبیاری قطره ای تیپ می باشد که می تواند علاوه بر کاهش مصرف آب، 30 تا 35 درصد نیز تولید ذرت در واحد سطح را افزایش دهد. براساس برنامه افق 1404، باید شیوه آبیاری حداقل 80 درصد از اراضی ذرتکاری کشور از ثقلی به تیپ تغییر داده شود (6). از راه حلهای دیگر که در سالهای اخیر مطرح شده است، کشت نشایی ذرت می باشد که در ادامه به آن پرداخته می شود.

کشت نشایی ذرت

اگرچه نشاکاری در مورد محصولاتی چون کلم، گوجه فرنگی، کاهو، گل کلم، چغندرقند، کرفس، بادمجان، پیاز و فلفل از سابقه نسبتا طولانی برخوردار است، نشاکاری ذرت علیرغم سابقه انجام آن در شمال ویتنام و جنوب هند،  به تازگی مورد توجه قرار گرفته است و تحقیقات زیادی در مورد نشاکاری ذرت معمولی و ذرت شیرین در کشورهایی چون آلمان، هلند و آمریکا انجام شده و یا در حال انجام است. عمده ترین دلیل توجه دیرهنگام به کشت نشایی ذرت، حساس بودن ریشه های جنینی آن و ضعف در بازیابی رشد ریشه پس از انتقال به زمین اصلی است که موجب از دست رفتن بسیاری از نشاها می شود. در سالهای اخیر، به منظور رفع این مشکل اقدام به نشای ذرت در سینی های کشت پلی استرین و یا همچنانکه در کشور ما معمول است در سینی های کشت پلاستیکی می شود (7). در ایران از سال 1394، کشت نشایی ذرت در مناطق مختلف آغاز شد و مطابق      برنامه ریزی های انجام گرفته، تلاش می شود که تا پایان برنامه ششم توسعه (سال 1400)، کل کشت ذرت کشور به صورت کشت نشایی انجام شود (6).

مزایای کشت نشایی نسبت به کشت مستقیم بذر در مزرعه

در روش کشت نشایی، اقدام به کشت بذور در سینی کاشت گردیده و 18 تا 22 روز بعد اقدام به انتقال نشاها به مزرعه اصلی می کنند (7). این امر مزایای زیر را به همراه دارد که بسته به رقم (هیبرید) مورد استفاده، سبب افزایش عملکرد به میزان 500 کیلوگرم تا یک تن در هکتار نسبت به کشت مستقیم بذر می شود (8).

1-کاهش میزان آب مصرفی: ذرت در شرایط آبیاری سنتی تا 12000 مترمکعب در هکتار و در شرایط آبیاری نوین (تیپ) تا 7000 متر مکعب در هکتار آب مصرف می کند که این امر ذرت را در میان گیاهان با نیاز آبی بالا قرار می دهد (5). کشت نشایی سبب حذف حداقل دو دور آبیاری اولیه گیاه، معادل حدود 2000 متر مکعب آب در هکتار، می شود که این امر می تواند میزان آب مصرفی در طول رشد گیاه را 15 تا 20 درصد کاهش دهد (9).

2- کاهش مصرف آفت کش و علف کش: از آفات عمده ذرت، آگروتیس (کرم طوقه بر) است که در مراحل اولیه رشد گیاه، با قطع طوقه گیاه و جدا کردن ساقه، سبب کاهش شدید عملکرد گیاه می شود. برای مبارزه با این آفت عمدتا از طعمه مسوم استفاده می شود. همچنین کند بودن رشد اولیه گیاه سبب می شود که علف های هرز زیادی در مزرعه ذرت بروید که مقابله فیزیکی و یا شیمیایی با آنها هزینه و زمان زیادی را صرف می کند (10). با این همه، نشاهای منتقل شده به زمین اصلی، بدلیل اینکه به اندازه کافی رشد کرده اند، تحت تاثیر حمله آگروتیس قرار نگرفته و قادر به رقابت با علف های هرز بوده و بنابراین مشکل آفت آگروتیس و علف های هرز چندان احساس نمی شود. کاهش مصرف آفت کش ها و علف کش ها، علاوه بر اینکه سبب کاهش هزینه های کشاورز می شود، موجب کاهش اثرات سوء بر محیط زیست و سلامت انسانها می شود .

3- تراکم مناسب بوته: ارتفاع یکنواخت بوته ها در مزرعه که شاخصی از یکنواختی سبز شدن است مرتبط با عملکرد دانه بالاتر است. گیاهانی که دیرتر سبز شده اند باید برای دریافت نور خورشید، رطوبت، و مواد غذایی با گیاهان مجاور که زودتر سبز شده و اغلب بلندتر بوده و سیستم ریشه توسعه یافته تری دارند، رقابت کنند. اگر رقابت شدید باشد، گیاهان دیر سبز شده ممکن است دانه تولید نکنند و در واقع بصورت علف های هرز عمل کنند (11). استفاده از نشا مطمئن ترین روش برای اطمینان از استقرار کافی گیاه درکاشت تجاری محصولات زراعی است که  افزایش حجم محصول را در پی دارد (12).

4- کاهش میزان بذور مورد استفاده: کشت اولیه بذور در سینی کاشت و در یک محیط مناسب تحت کنترل نسبت به شرایط مزرعه، سبب می شود که تقریبا تمامی بذور جوانه زده و مشکل عدم سبز شدن بذور و یا عدم خروج جوانه ها از زیر خاک که در زمین های زراعی مشاهده می شود به حداقل برسد. این امر سبب می شود که کشاورزان نیازی به مصرف بذر بیش از میزان توصیه شده نداشته باشند که متعاقبا کاهش هزینه های مربوط به تهیه بذر را در پی خواهد داشت (8).

5- زودرس کردن محصول تا حدود30 روز و اجتناب از سرمازدگی در ابتدای فصل (سرمای بهاره) و یا انتهای فصل رشد (سرمای پاییزه): کشت زودهنگام ذرت موجب افزایش احتمال مواجهه با خسارت سرمازدگی می شود. درکشت دیرهنگام ذرت نیز کشاورزان بدلیل مواجهه با سرمای پاییزه، اقدام به برداشت زودرس دانه ذرت با رطوبت بالا (بعضا بیش از 30 درصد) می کنند که این امر سبب وارد ساختن صدمات مکانیکی به دانه در حین برداشت و یا خشک کردن شده و موجب کاهش تمایل خریداران محصول می شود(5). اما در کشت نشایی، می توان قبل از برداشت محصولات پیشین اقدام به تولید نشا نمود و بلافاصله پس از برداشت محصول قبلی و آماده سازی زمین، اقدام به انتقال نشاهای آماده به زمین اصلی کرد که این امر دوره رشد ذرت را در مزرعه بطور چشمگیری کاهش می دهد و سبب برداشت محصول قبل از بروز سرمازدگی می شود (7).

6- کاهش نیاز به تنک کردن و خاکدهی پای بوته: در زراعت مستقیم، بعضا کشاورزان به منظور افزایش تعداد بذور جوانه زده در واحد سطح، اقدام به بذرکاری بیش از حد نیاز می کنند که این امر ممکن است هزینه هایی را بابت تنک کردن بوته های اضافی معطوف کشاورزان کند. همچنین با توجه به ارتفاع بلند ذرت و سطحی بودن ریشه ها، خاکدهی پای بوته ها ضروری است(10). کاهش نیاز به تنک کردن و خاکدهی پای بوته از مزایای نشاکاری ذرت است.

7- افزایش عملکرد محصول ذرت به علت تداخل نداشتن آبیاري هاي ابتدای دوره با کاشت های پاییزه: همچنانکه گفته شد یکی از دلایل کاهش پتانسیل تولید ذرت، همزمانی دوره کاشت آن با زمان برداشت محصولات پاییزه و در نتیجه کاهش میزان آب در دسترس برای آبیاری ذرت است (5). در کشت نشایی، بدلیل آبیاری نشاهای حاضر در سینی کاشت با میزان آبی بسیار کمتر از شرایط کشت مستقیم مزرعه، تا قبل از انتقال نشاها به زمین اصلی آب چندانی مصرف نمی شود که این امر بعنوان یک مزیت بخصوص در مناطق مواجه با شرایط کم آبی مطرح است (12).

8- کاهش آسیب پرندگان در مراحل ابتدایی رشد گیاه: در ذرت خسارت حمله پرندگانی چون کلاغ، گنجشک و سار در مراحل سبز شدن دانه و استقرار گیاهچه، نسبتا چشمگیر است و می تواند سبب کاهش چشمگیر تراکم گیاه شود (10). کشت نشایی از روشهای مناسب برای مقابله با حمله پرندگان است.

9- تطبیق پذیری مناسب کشت نشایی با روش های آبیاری نوین: تحقیقات انجام گرفته بیانگر سازگاری مناسب کشت نشایی با سامانه های آبیاری قطره ای و بخصوص تیپ است (12). شایان ذکر است که روش آبیاری تیپ می تواند بهره وری آبیاری را تا 80 درصد نسبت به روش های سنتی آبیاری مانند غرقابی، افزایش دهد (13).

10- امکان استفاده از الگوهای کشت مناسب: ارقام (هیبریدهای) ذرت که در سالهای اخیر معرفی و آزاد سازی شده اند، از مزیت تراکم پذیری بالا برخوردارند. این امر سبب شده است که امکان تغییر در فاصله بین ردیفها و نزدیک شدن به الگوی کشت مربعی فراهم شود (14). برپایه تحقیقات انجام گرفته، استفاده از الگوهای کشت دو ردیفه در مقابسه با الگوی کشت متداول (کشت یک ردیفه) در کشت نشایی، نتایج ثمر بخشی در پی داشته است (8).

11- بهره گیری از مکانیزاسیون: اگرچه امکان خاک ریزی و بذرکاری در سینی های کاشت بصورت دستی میسر است، در سالهای اخیر دستگاه های اتوماتیک و نیمه اتوماتیک بذرکار سینی نشا به بازار عرضه شده اند که امکان پر کردن سینی نشا از خاک و بذرکاری در آن را با سرعت 300 تا 500 سینی نشا در ساعت دارا هستند (8). همچنین در زمینه انتقال نشا به زمین اصلی، نیز نشاکارهای دو، چهار و شش ردیفه ساخته و به بازار عرضه شده اند که مدل 6 ردیفه، قابلیت کاشت بیش از 20000 نشا در ساعت را دارد.

پیشنهادات و نتیجه گیری

با توجه به شرایط نامناسب منابع آبی کشور و نیاز روز افزون به صرفه جویی در مصرف نهاده ارزشمند آب در بخش کشاورزی، کشت نشایی با توجه به کاهش میزان آب مورد نیاز و همچنین مزایایی چون تراکم مناسب بوته، کاهش مصرف بذر، سم و نیروی کارگری برای تنک کردن و وجین، کاهش دوره رشد و اجتناب از مواجهه با سرمای دیررس بهاره و یا سرمای زودرس پاییزه و افزایش عملکرد در واحد سطح بعنوان راهکاری مناسب برای حفظ و یا حتی افزایش میزان تولید ذرت دانه ای در شرایط فعلی مطرح است. با این همه، گسترش کشت نشایی ذرت با موانعی مواجه است. از جمله این موانع می توان به عدم آشنایی کافی کشاورزان با این شیوه اشاره کرد. در همین زمینه، لازم است که معاونت ترویج جهاد کشاورزی با برپایی کارگاه ها و دوره های آموزشی مناسب برای بهره برداران بخش کشاورزی، اطلاعات لازم در مورد مزایا و شیوه اجرای کشت نشایی را به کشاورزان منتقل کند. دیگر مشکل موجود، هزینه های بالای تهیه نشا است. در حال حاضر هر نشای ذرت با قیمت حدود 50 تومان به کشاورزان عرضه می شود که این امر می تواند سبب کاهش رغبت کشاورزان به کاشت نشایی ذرت شود. این امر در کنار عدم دسترسی کافی به نشاکارهای اتوماتیک و در نتیجه اجبار کشاورزان به کشت دستی نشاها، هزینه تهیه و کاشت هر نشا را به 200 تومان می رساند که در یک هکتار بالغ بر 6 میلیون تومان خواهد بود (8). بخشی از هزینه بالای تولید نشا ناشی از هزینه سینی کاشت است. در این زمینه تحقیقات ثمربخشی در زمینه کشت بیش از یک نشا در هر حفره سینی کاشت (کشت جفتی) و در نتیجه کاهش تعداد سینی های کاشت مورد نیاز انجام شده است. اگرچه بهترین خاک برای تولید نشا، پیت ماس بعنوان منبع غنی از مواد غذایی است که ریشه در آن بسیار خوب توسعه می یابد، اما گران بودن این ترکیب یکی دیگر از عوامل بالا بودن هزینه تولید هر واحد نشا است. به همین دلیل، تحقیقاتی در زمینه یافتن ترکیبات های ارزان جایگزین انجام شده است که مناسب ترین ترکیب بدست آمده شامل سه واحد خاک زراعی+ یک واحد ماسه و یک واحد کود حیوانی پوسیده است که با هزینه ای نسبتا اندک قابل تهیه است (7). همچنین برای کاهش بار مالی تهیه نشا بر دوش کشاورزان، می توان همچون نشای ریشه لخت چغندرقند که در سال 1395 بیش از 50 درصد یارانه خرید به کشاورزان پرداخت شد (15)، کار مشابهی نیز در مورد نشای ذرت انجام داد. ضمنا می توان با تشکیل تعاونی ها و یا شرکتهای تولید نشا با حضور فارغ التحصیلان بخش کشاورزی، اقدام به تولید نشا در سطح انبوه و فروش آن به کشاورزان کرد که این امر در کاهش قیمت نشا نقش موثری خواهد داشت. برای رفع مشکل کمبود نشاکارهای مکانیزه ذرت نیز باید با سرمایه گذاری و حمایت ازشرکت های سازنده و یا وارد کننده این ادوات، تولید و عرضه نشاکارهای چند ردیفه را تشدید کرد تا با فراهم شدن امکان کشت مکانیزه نشا در سطح وسیع، در هزینه کارگری مربوطه صرفه جویی اقتصادی قابل ملاحظه ای انجام شود و کشت نشایی برای کشاورزان مقرون به صرفه گردد.

منابع

1. آمارنامه کشاورزی، جلد اول (1396). ناشر: وزرات جهاد کشاورزی.
2. نگاهی به بازار نهاده های دام وطیور در نه ماهه منتهی به آذر 1395 (1396). وزرات امور اقتصادی ودارایی، معاونت امور اقتصادی، دفتر تحقیقات و سیاست های بخش های تولیدی. 14 صفحه.
3. گزارش سالانه منابع آب زیرزمینی دشت همدان- بهار (1394). دفتر مطالعات منابع آب همدان. شرکت سهامی آب منطقه‌ای استان همدان.
4. روند افزایش میانگین دمای سالانه کشور در دوره 1395-1347(1396). پژوهشکده اقلیم شناسی
5. چوگان، رجب (1391). ذرت و ویژگیهای آن. ناشر: سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. 446 صفحه.
6. جزئیات کامل طرح خوداتکایی ۸ محصول اساسی. تارنمای http:// mehrnews.com/news/2921194، 27 فروردین 1397.
7. مختارپور، حسن (1396). دستورالعمل تولید نشای ذرت. نشریه ترویجی. ناشر: مدیریت ترویج و مشارکت های مردمی سازمان جهاد کشاورزی گلستان، 20صفحه.
8. صادقی، فرهاد، رتبه، جواد و الیاسپور، سیامک (1395). نشریه کشت نشایی ذرت. ناشر: مدیریت هماهنگی ترویج سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه - اداره رسانه های آموزشی. 38 صفحه.
9. ذوالفقاران، اردلان، علیزاده، امین، خاوری، سعید، بنایان، محمد و انصاری، حسین (1395). بررسی و مقایسه بهره وری آب در کشت نشایی و مستقیم ذرت در رژیمهای مختلف آبیاری. آبیاری و زهکشی ایران، 10 (4):508-519. 
10. امیری، محمد (1390). کاشت، داشت و برداشت ذرت. نشریه ترویجی. ناشر: مدیریت هماهنگی ترویج کشاورزی استان کهگیلویه و بویراحمد، 22صفحه.
11. دهقانپور، زیبنده (1393). دستورالعمل کاشت، داشت و برداشت ذرت. ناشر: سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. 110 صفحه.
12. جوانمردي، جمال (1388). مبانی علمی و عملی تولید نشاي سبزي. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، 256 صفحه.
13. رحیمیان، محمدحسن و میرجلیلی، محمد (1395). معرفی روش آبیاری تیپ. نشریه ترویجی. ناشر: مدیریت هماهنگی ترویج کشاورزی استان یزد، 18 صفحه.
14. افشار منش، غلامرضا (1390). تاثیر الگوی کاشت بر عملکرد دانه و خصوصیات زراعی ارقام ذرت در منطقه جیرفت. نشریه زراعت، 120: 130-124.
15. کشت نشایی چغندرقند در 23 هکتار از مزارع قزوین. تارنمایhttp:// isna.ir/news/95050106102 ، 27 فروردین 1397.

جهت دانلود فایل PDF مقاله بر روی لینک زیر کلیک فرمایید:

http://s9.picofile.com/file/8348886100/Corn_transplanting.pdf.html