آشنایی با ارزن و زراعت آن (بخش دوم)

کاشت ارزن

تناوب زراعی

در بعضی از نقاط که انواع غلات زمستانه، چغندرقند ویا کلزا کشت می گردد می توان پس از برداشت محصول، ارزن را کشت کرد. همچنین می توان در زمین های آیش که سال قبل به محصولاتی نظیر آفتابگردان و یا دانه های روغنی چون گلرنگ اختصاص یافته است، اقدام به کشت ارزن کرد.

قرار دادن ارزن در تناوب بعد از گیاهان تیره لگومینوز نیز نتیجه خوبی در برخواهد داشت.

در ایران در مناطق تولید ارزن، می توان از تناوب های زیر نیز بهره برد:

سال اول = سورگوم

سال دوم = ارزن

سال سوم = آیش

*********

سال اول = گندم یا جو

سال دوم = ارزن

سال سوم = آیش

کشت غلات زمستانه بخصوص گندم بلافاصله بعد از برداشت ارزن دم روباهی به علت آفت مشترک کنه توصیه نمی گردد و بهتر است که فاصله زمانی 3 تا 4 هفته ای بین این دو محصول رعایت شود.

آماده سازی زمین زراعی

ارزن به علت دارا بودن دانه های خیلی ریز و کوچک باید در زمینی کاشته شود که خاک در قسمت سطحی کاملاً نرم بوده و در سطح خاک هیچگونه سنگ و کلوخ و عوامل نامساعد وجود نداشته و عمق شخم نیز به اندازه کافی باشد. پس از اجرای شخم که در پائیز و یا بهار انجام می شود، زمین را بوسیله دیسک و یا سایر وسایل موجود آماده نموده تا قسمت سطح خاک کاملاً نرم و صاف و یکنواخت و قابل نفوذ گردد.

تاریخ کاشت ارزن

در زمانی که درجه حرارت خاک 14 الی 15 درجه باشد، امکان کشت ارزن وجود دارد. بطور کلی زمان مناسب برای کشت ارزن عموما 3 تا 4 هفته پس از کشت ذرت و یا 2 تا 3 هفته بعد از کشت سورگوم در هر ناحیه است. همچنین آخرین زمان برای کشت ارزن باید به نحوی انتخاب شود که 2/5 تا 3 ماه به اولین سرمای پاییزه باقی مانده باشد. همزمانی دوران بارندگی های شدید با دوره گل دهی گیاه باعث تداخل در عمل لقاح شده و از عملکرد دانه آن می کاهد.

کاشت ارزن در اغلب کشورها با دست و یا بذر پاش به طور مستقیم در زمین اصلی انجام می شود. در بعضی از نقاط هندوستان برای کاشت ارزن ابتدا خزانه تهیه می نمایند و حدود یک ماه پس از آنکه نشاها درخزانه رشد نمودند آنها را به زمین اصلی منتقل کرده و به فواصل 30 سانتیمتر از یکدیگر می کارند.

میزان بذر و تراکم کاشت

میزان بذر مورد نیاز 15-10 کیلوگرم درهکتار در کشت ماشینی و حدود 20-15 کیلوگرم در کشت دستپاش است. اگر هدف تولید علوفه سبز باشد میزان بذر را می توان تا 30 کیلوگرم در هکتار افزایش داد. فاصله مطلوب ردیف ها از همدیگر حدود50 سانتیمتر و فاصله بوته ها از یکدیگر حدود 15-12 سانتیمتر توصیه شده و تراکم مطلوب کشت ارزن 400-300 هزار بوته در هکتار می باشد.

عمق کاشت بذر

ارزن به علت آنکه دارای دانه های ریز می باشد معمولاً به طورسطحی باید کاشته شود. در زراعتهای کرتی عمق بذر کمتر از خطی خواهد بود. عمق بذر ارزن با درنظرگرفتن عوامل مختلف حدود یک سانتیمتر و حداکثر 2سانتیمتر می باشد. در روش کرتی که بذرپاشی اغلب با دست انجام می شود برای آنکه بذر در عمق معین خاک قرار گیرد، معمولاً پس از خاتمه بذرپاشی سطح مزرعه را ماله می کشند.

عملیات کشت ارزن

ارزن سازگاری بسیار خوبی با خاک ورزی حفاظتی دارد. در خاک ورزی حفاظتی بعد از جمع آوری کلش غلات زمستانه و بدون بهم زدن کرت های ایجاد شده، با استفاده از گاوآهن پنجه غازی یا چیزل (کولتیواتور) اقدام به دو شخم عمود برهم کرده و سپس اقدام به بذرکاری می کنند. در شرایط کشت بدون شخم می بایست دقت کافی به کار برده شود تا بذور در عمق مناسب قرار گیرند، به همین جهت استفاده از بذرکار عمیق کار یا دستگاه کشت بدون شخم ضروری است.

در شرایط سنتی و زراعت های کوچک، بذرکاری به صورت دستپاش (توسط افراد مجرب) و در سطح وسیع با استفاده از دستگاه سانتریفیوژ و یا بذرکارهای دانه ریز مناسب مانند بذر کار کلزا انجام می شود.

در روش های بذرکاری دستی و استفاده از بذرکار سانتریفیوژ، پس از پخش سطحی بذر، با استفاده از ماله زنی سبک بذور در عمق1/5 تا 2/5 سانتیمتری خاک قرارمی گیرند.

داشت ارزن

مواد غذایی مورد نیاز ارزن

در مناطقی که این گیاه را در تناوب بعد از گیاهان تیره لگومینوز می کارند، معمولاً به سبب آنکه زمین از نظر ازت نسبتاً قوی می باشد معمولاً به ارزن کود ازته نمی دهند، ولی در صورتی که ارزن در تناوب بعد از سایرغلات و یا آیش قرار گیرد، افزودن مواد غذائی مختلف به زمین، بخصوص ازت و فسفر، موجب سرعت رشد و افزایش محصول ارزن خواهد شد.

بطور کلی لازم است که کود فسفات آمونیوم به میزان 250 کیلوگرم قبل از  کاشت و کود اوره به میزان 200 کیلوگرم در دو نوبت (100 کیلوگرم همزمان با کشت و 100 کیلوگرم قبل از  به ساقه رفتن گیاه)، به خاک افزوده شود.

تنک کردن

ارزن گیاهی است که در دوره رشد و نمو احتیاج زیادی به مواظبت ندارد، لکن پس از آنکه گیاهان جوان از زمین خارج شدند، در صورتی که تراکم بوته ها زیاد باشد می توان بوته های اضافی را تنک نمود تا فضای کافی بین بوته ها بوجود آید.

آبیاری

لازم است در آبیاری اول (بلافاصله پس از کشت بذر) و آبیاری دوم (سه تا چهار روز پس از کاشت) دقت کافی انجام شود تا مشکل سله بستن خاک را بویژه در خاکهای سنگین نداشته باشیم. پس از آب اول و دوم، اگر هدف تولید دانه باشد 1 تا 2 نوبت آب را به تعویق می اندازند (اقدام به تنش خود خواسته)، اما اگر هدف تولید علوفه باشد نیازی به اعمال تنش نیست.

ارزن در دور آبیاری 10-7 روز یکبار بالاترین عملکرد را خواهد داشت (اگرچه در دور آبیاری 14-10 روز یکبار نیز عملکرد قابل قبولی خواهد داشت). بطور متوسط میزان آب مصرفی این گیاه حدود 4000-3000 مترمکعب در هکتار می باشد.

مبارزه با علف های هرز

*موقعی که ارتفاع ارزن به 10 سانتیمتر رسید اولین عملیات وجین و حدود یک ماه بعد نیز وجین دوم صورت می گیرد. دفع بموقع علف های هرز سبب می شود تا در مراحل بعدی رشد، با توجه به سایه اندازی گیاه، امکان رشد و نمو علف هرز نباشد. *توصیه می شود قبل از ساقه دهی گیاه (8-6 برگی) از کولتیواتور برای دفع علف هرز و تهویه خاک استفاده گردد و در ادامه بوسیله فاروئر، خاک داخل جوی به کنار پشته (پای بوته) هدایت شود.

*در بعضی از مناطق نیز با بکار بردن علف کش مناسب مانند آترازین می توان نسبت به دفع علفهای هرز اقدام نمود.

مبارزه با آفات

-کرم طوقه بر (آگروتیس)

روش مبارزه: استفاده از طعمه مسموم (ترکیب سبوس گندم و حشره کش سوین به نسبت 5 درصد)

-        کرم برگخوار (کارادرینا)

 روش مبارزه: استفاده از پارازیت ها و حشره کش فوزالن

 -  تریپس

طریقه مبارزه: سمپاشی با سموم فسفره

- آفاتی چون شته روسی غلات و کنه گندم، اگرچه خسارت جدی به مزارع ارزن وارد  نمی کنند، اما بدلیل انتقال بیماری ویروس موزائیک نواری سبب کاهش عملکرد ارزن می شوند.

روش های عمومی مبارزه: کنترل غیر شیمیایی مانند اجرای تناوب، تاریخ کاشت مناسب و شخم پاییزه و در صورت لزوم استفاده از سموم مجاز

مبارزه با بیماریها

*بیماری های قارچی در مرحله رشد رویشی

-        انواع لکه برگی ها (Leaf Spot)

-        سفیدک داخلی (Downy Mildew)

-        مرگ گیاهچه : در صورت کشت زودتر از موعد ارزن در خاک های سرد و مرطوب رخ می دهد. ضدعفونی بذور قبل از کاشت در کنترل بیماری موثر است.

*بیماری های قارچی در مرحله رشد زایشی

-        سیاهک آشکار و ارگوت (ناخنک). در خصوص ارزن معمولی، بیش ترین خسارت به سبب سیاهک بویژه در مناطق مرطوب است.

ضدعفونی بذور با قارچ کش های توصیه شده در پیشگیری از بیماری موثر است.

* بیماری های باکتریایی

بیماری باکتریایی برگی

* بیماری های ویروسی

ویروس موزائیک نواری

طریقه مبارزه: تغییر زمان کاشت به منظور عدم مواجه با ناقلان بیماری، مبارزه شیمیایی با ناقل های بیماری

برداشت

برداشت دانه ای

به علت آنکه دانه های ارزن به طور یکجا وباهم نمی رسند در آخر دوره رشد در روی بوته های ارزن دانه های کاملا رسیده و نارس با هم وجود دارند. بنابراین در مناطقی که ارزن کشت می گردد بخصوص در مناطق گرم پس از آنکه رنگ ساقه ها تقریبا زرد شد و دانه ها شکل گرفتند می توان نسبت به برداشت آن اقدام کرد تا از خسارت پرندگان و بخصوص گنجشک کاسته شود. زیرا در صورت تاخیر در برداشت، گنجشک ها به مقدار زیادی از دانه ها تغذیه کرده و خسارت زیادی وارد می کنند.

در موقع برداشت معمولا قسمتهای انتهائی ساقه ها را که شامل پانیکول رسیده ویا میوه ارزن می باشد قطع می نمایند و در مقابل آفتاب یا در مسیر وزش ملایم باد ودور از دسترس حیوانات و پرندگان قرار داده تا کاملا خشک شوند وسپس آنها را با وسایل مختلف می کوبند. مدت لازم برای خشک شدن دانه ها در مقابل آفتاب حدود 2 تا 3 روز می باشد .

برداشت علوفه ای

ارزن دم روباهی برای تولید علوفه قصیل (سبز) و سیلویی بسیار مناسب است. زمان برداشت برای علوفه قصیل از ابتدای مرحله شیری شدن تا ابتدای تشکیل دانه ها و برای تولید سیلاژ، آخر مرحله شیری و یا حداکثر ابتدای مرحله خمیری شدن دانه ها می باشد. اصولا برای تولید سیلاژ ارتفاع بوته بالای 90 تا 100 سانتیمتر لازم بوده و میزان رطوبت در این مرحله حدود 75 درصد می باشد. اگر هدف خشک کردن علوفه باشد بهتر است میزان رطوبت را بوسیله باد خشک به زیر 18 درصد رساند و سپس مبادرت به فشرده سازی و انبار کردن علوفه نمود.

برای برداشت قصیل از دستگاه برش بشقابی و برای برداشت جهت تولید سیلاژ از دستگاه چاپر خورشیدی و یا چاپر ذرت می توان بهره گرفت. ارزن های دانه ریز علوفه ای که به منظور تعلیف مستقیم دام کشت شده اند، می بایست در مرحله ای مورد چرا قرار گیرند که حداقل به ارتفاع 30 تا 40 سانتی متر رسیده باشند. اگر در ارتفاع کمتر چرا شوند امکان رشد مجدد آنها وجود نخواهد داشت.