چندی پیش مقاله ای تحت نگارش من با عنوان "اثر هیدروپرایمینگ بذر بر عملکرد گونه‌های مختلف ارزن" در دهمین کنگره سراسری منابع طبیعی، کشاورزی و محیط زیست پایدار به تاریخ تیرماه 1399 ارائه و در کتابچه مقالات به جاپ رسید. متن مقاله را جهت استفاده علاقه مندان در وبلاگ خود قرار می دهم، باشد که مفید فایده باشد.

تأثیر هیدروپرایمینگ بذر بر عملکرد گونه‌های مختلف ارزن

مهدی متقی

نویسنده مسئول، هیات علمی بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزي و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزي، همدان، ایران

چکیده

    پرایمینگ به تیمار بذر قبل از کشت اطلاق می‌شود که بوسیله آن بذر مراحل جوانه‌زنی را طی می‌کند ولی به دلیل پایین بودن میزان آب جذب شده خروج ریشه‌چه رخ نمی‌دهد. از میان روشهای پرایمینگ، روش هیدروپرایمینگ بعنوان ساده‌ترین و قدیمی‌ترین روش پرایمینگ شناخته می‌شود. از مهمترین مزایای هیدروپرایم افزایش قدرت جوانه‌زنی است که منجر به استقرار بهتر گیاه، ایجاد گیاهان قویتر، تحمل بیشتر به خشکی، گل‌دهی و رسیدگی زودتر و عملکرد بالا می‌شود. با توجه به زودرس بودن سرما در استان همدان، رسیدگی سریعتر گیاه بهاره ارزن بر اثر هیدروپرایمینگ، از مواردی است که مورد نظر کشاورزان قرار دارد.

کلمات کليدي: ارزن، هیدروپرایمینگ بذر، قدرت جوانه زنی

1. مقدمه

    گیاهان علوفه‌ای نقش بسیاری در تأمین امنیت غذایی کشور و بی‌نیازی به واردات فراورده‌های دامی و طیور دارند. در سال‌های اخیر با توجه به وقوع خشکسالی گسترده در کشور، گسترش کشت گیاهان علوفه‌ای با نیاز آبی پایین در اولویت برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی قرار گرفته است. از جمله گیاهان علوفه‌ای با بهره‌وری بالای مصرف آب می‌توان به ارزن اشاره کرد که توسعه کشت آن در مناطق مستعد نیازمند برنامه‌ریزی گسترده و همه‌جانبه است (سهرابی، 1395). كشت ارزن با خصوصيات دوره رشد كوتاه و تنوع گونه و ارقام، افزايش توليد علوفه در مناطق مختلف را به همراه خواهد داشت. ارزن دارای تحمل بالایی به تنش خشكي است در عين حال برخورداري از آب كافي را با عملكرد زياد پاسخ می‌دهد. ارزن‌ها گرچه همه جزء خانواده گندمیان قرار می‌گیرند، ولی به لحاظ جنس و گونه چندان قرابتی با هم ندارند و بنابراین از نظر شکل و فرم ظاهری نیز متفاوت هستند (رضازاده، 1392). از ارقام ارزن معمولی، رقم پیشاهنگ و از ارقام ارزن دم روباهی، رقم باستان قابل ذکرند که در سال 1388معرفی گردیدند (سهرابی، 1395). رقم مهران نیز که در اواخر سال 1397 معرفی شده است، از ارقام ارزن مرواریدی است و از خصوصیات آن چندچینه بودن، زودرس بودن و عملکرد بالای علوفه است.

  يكي از راهكارهاي مبتني بر مديريت تقاضا در سطح مزرعه افزايش عملکرد محصول است. از روشهای افزایش عملکرد در گیاهان مختلف، افزایش درصد جوانه‌زنی (تعداد دانه‌های جوانه‌زده) و بهبود استقرار گیاهچه است که با تأثیر مستقیم بر تعداد بوته‌ها، بر میزان عملکرد نهایی تأثیرگذار است. گیاهان دانه‌ریز، مانند ارزن، با مشکل استقرار ضعیف در مزرعه و در نتیجه عملکرد پایین مواجه هستند. عدم استقرار مناسب موجب می‌شود که علیرغم استفاده از مقادیر زیاد بذر، جمعیت نهایی گیاه در مزرعه چندان زیاد نباشد، بطوریکه گزارش شده است که در مناطقی چون زیمبابوه تنها 25 درصد بذور کاشته شده ارزن جوانه می‌زنند و در نهایت، تعداد گیاهان استقراریافته برابر با 10 درصد بذور کاشته شده است. حتی در طرحهای انجام گرفته در ایستگاه‌های تحقیقاتی نیز که محققین بهترین شرایط را برای جوانه‌زنی و استقرار ارزن فراهم می‌کنند، میزان استقرار 40-32 درصد بدست آمده است. نرخ پایین استقرار گیاهچه های ارزن سبب می‌شود که کشاورزان از مقادیر زیادی بذر استفاده کنند که این امر سبب صرف هزینه زیاد برای خرید بذر و کشت آن می‌شود و پس از سبز شدن بذور نیز مزرعه با مشکل عدم یکنواختی پوشش گیاهی مواجه است که سبب ایجاد مشکل برای مراحل بعدی داشت و برداشت می گردد (هریس، 2006).

2. روشها و مزایای هیدروپرایمینگ برای جوانه زنی ارقام ارزن

   یکی از روشهای بهبود جوانه‌زنی بذر و استقرار مطلوب گیاهچه در مزرعه، پرایمینگ بذور است. پرایمینگ بذر را می‌توان شامل تیمارهایی با تأثیر بر وضعیت متابولیکی، بیوشیمیایی و آنزیمی بذر در راستای ایفای بهتر وظایف زیستی خود که در رأس آنها جوانه‌زنی و استقرار گیاه است دانست. بنا به تعریف، پرایمینگ به تیمار بذر قبل از کشت اطلاق می‌شود که بوسیله آن بذر مراحل جوانه‌زنی را طی می‌کند ولی به دلیل پایین بودن میزان آب جذب شده خروج ریشه‌چه رخ نمی‌دهد. پرایمینگ بذر به طور قابل توجهی در بهبود جوانه‌زنی و ظهور گیاهچه در بذر بسیاری از محصولات زراعی از جمله سبزیجات و گراس ها، بخصوص در نواحی نیمه خشک و یا در فصول گرم سال، مؤثر بوده است. پرایمینگ به روشهای مختلف شامل هیدروپرایمینگ (خیساندن بذور در آب)، هالوپرایمنیگ (خیساندن بذر در محلول‌های نمک غیرآلی)، اسموپرایمینگ (پرایم کردن بذر با پلی اتیلن گلیکول)، ترموپرایمینگ (تیمار بذر با دماهای بالا و پایین)، هورمونال پرایمینگ (پرایم کردن با هورمون‌های گیاهی)، پرایمینگ ماتریکس (پرایم کردن با استفاده از موادی چون ورمی کولیت، پیت ماس و مانند آن) و در سالهای اخیر بایوپرایمینگ (پرایمینگ بذور با باکتریهای مؤثر بر رشد و نمو گیاه) انجام می‌شود. هر یک از روشهای فوق دارای مزایا و معایبی هستند. از میان آنها، روش هیدروپرایمینگ بعنوان ساده‌ترین و قدیمی‌ترین روش پرایمینگ شناخته می‌شود که با توجه به عدم نیاز به تجهیزات و یا مواد خاص، از دیرباز مورد توجه کشاورزان و محققین قرار گرفته است . از مهمترین مزایای هیدروپرایم افزایش قدرت جوانه‌زنی است که این امر منجر به استقرار بهتر گیاه، ایجاد گیاهان قویتر، تحمل بیشتر به خشکی، گل‌دهی و رسیدگی زودتر و عملکرد بالا می‌شود (ناواز و همکاران، 2013).

    با توجه به زودرس بودن سرما در استان همدان (بخصوص نیمه شمالی استان)، دوره طولانی رشد محصولات بهاره می‌تواند سبب همزمانی مراحل انتهایی رشد کشت های بهاره با سرما گردد که این امر موجب کاهش عملکرد و کیفیت محصول گردیده و همچنین با تأخیر درکشت محصولات پاییزه متداول در استان (بخصوص گیاه کلزا که به تاریخ کشت حساس است)، سبب عدم زمستان گذرانی مناسب آنها و در نتیجه کاهش عملکرد نهایی می‌شود. این مسائل سبب شده است که رسیدگی سریعتر گیاه از مواردی باشد که همیشه مدنظر کشاورزان قرار داشته است و با توجه به کوتاه شدن دوره رشد گیاه بهاره ارزن بر اثر هیدروپرایمینگ، این امر می‌تواند تأثیر مثبتی بر شرایط کشاورزی منطقه داشته باشد. همچنین با توجه به کاهش منابع آبی در سطح استان همدان و متعاقباً روند افزایشی شوری آب و خاک (طی سه دهه گذشته سطح آبهای زیرزمینی استان بطور متوسط سالانه 1.5 متر افت داشته است و وسعت اراضی با شوری کم تا متوسط به 10200 هکتار رسیده است (احمدیان و همکاران، 1389))، لازم است برای افزایش احتمال جوانه‌زنی و استقرار گیاه در مناطق مواجه با تنش شوری و خشکی اقدامات لازم همچون هیدورپرایمینگ بذور صورت پذیرد.

3. مرور منابع

   تحقیقات مختلفی در مورد تأثیر پرایمینگ بر جوانه‌زنی بذر ارزن در ایران انجام گرفته است. برای مثال، اسکندری و عالی زاده امرایی (1393) اقدام به بررسی تأثیر هیدرو و هالوپرایمینگ بر جوانه‌زنی بذور ارزن معمولی در شرایط تنش خشکی و شوری کردند. براساس نتایج حاصله، هر دو روش پرایمینگ، عملکرد جوانه‌زنی بذر را در شرایط تنش خشکی و شوری بهبود بخشیدند. ریاضی و شریف‌زاده (1388) پس از اعمال تیمار اسموپرایمینگ بر بذور ارزن پادزهری، ارزن معمولی و ارزن گاورس، آنها را در معرض تنش‌های خشکی، شوری و دمای پایین قرار دادند. نتایج حاصله نشان داد که در هریک از تنش‌ها، بذور پرایم شده از سرعت و درصد جوانه‌زنی بالاتری نسبت به بذور شاهد (پرایم نشده) برخوردار بودند. آنها همچنین از مقادیر بالاتر طول ریشه‌چه و ساقه چه بذور پرایم شده در مقایسه با بذور پرایم نشده خبر دادند. علاوه بر این، صدقی و آقبولاغی (2014) با بررسی تأثیر تیمارهای هالوپرایمینگ و هیدروپرایمینگ بر خصوصیات جوانه‌زنی بذر ارزن معمولی در شرایط تنش شوری، از مقادیر بالاتر درصد جوانه‌زنی، شاخص جوانه‌زنی، طول ریشه‌چه و ساقه چه و وزن خشک گیاهچه در شرایط پرایمینگ نسبت به شرایط شاهد خبر دادند. آنها تیمار هیدروپرایمینگ را مؤثرتر از هالوپرایمینگ دانستند. در تحقیقی دیگر، صدقی و آقبولاغی (2014) در بررسی تأثیر اسموپرایمینگ (بوسیله PEG) و هورمونال پرایمینگ (بوسیله سالیسیک اسید) بر مقاومت بذور ارزن به تنش خشکی، از تخفیف اثرات منفی تنش خشکی بر خصوصیات جوانه‌زنی بذر تحت شرایط پرایمینگ خبر دادند. در پژوهشی در مورد تأثیر پرایمینگ بذور ارزن مرواریدی با آب (هیدروپرایمینگ) و هورمون جیبرلین (هورمونال پرایمینگ) بر خصوصیات جوانه‌زنی بذر در شدتهای مختلف تنش خشکی،  طباطبایی و همکاران (2019) درصد جوانی زنی بذور پرایم شده را بالاتر از بذور شاهد اعلام کردند و با اعلام اثرگذاری بیشتر هورمونال پرایمینگ نسبت به هیدروپرایمینگ در کاهش اثرات تنش القایی، بذور پرایم شده را دارای امتیاز رقابتی جوانه‌زنی بالاتر (و در نتیجه دستیابی به تراکم بالاتر) نسبت به بذور سایر گیاهان و علفهای هرز در شرایط تنش خشکی دانستند.

   در سایر کشورها نیز تحقیقاتی در مورد پرایم کردن بذور ارزن انجام شده است. برای مثال در هند، هیدروپرایمینگ بذور شش رقم ارزن انگشتی به مدت 8 ساعت، سبب شد که میانگین مدت زمان برای رسیدن به پنجاه درصد گلدهی و مدت زمان رسیدگی در گیاهان حاصل از بذور پرایم شده نسبت به گیاهان حاصل از بذور پرایم نشده، شش روز کمتر باشد. همچنین پرایمینگ سبب شد که ارتفاع گیاهان 9 سانتی‌متر افزایش یابد و عملکرد دانه 17-11 درصد افزایش یابد  (کومار و همکاران، 2002). در بررسی میزان تأثیرپذیری خصوصیات جوانه‌زنی بذر ارزن انگشتی در شرایط پرایمینگ با آب، KH2PO4  وfluorescence Pseudomonas، تمامی تیمارهای پرایمینگ سبب افزایش درصد جوانه‌زنی و طول ریشه‌چه و ساقه چه شدند، اگرچه تأثیر KH2PO4 بیشتر از سایر تیمارها بود (پتیل و همکاران، 2018).  همچنین در بایوپرایمینگ بذور ارزن مرواریدی با Pseudomonas fluorescence، راج و همکاران (2004) از افزایش مقاومت گیاهان بالغ به بیماری سفیدک سطحی و افزایش عملکرد بر اثر بایوپرایمینگ بذور خبر دادند. در بورکینافاسو، زیدا و همکاران (2017) پس از قرار دادن بذور ارزن مرواریدی به مدت 6 ساعت در آب و سپس قرار دادن آنها در معرض هوا در طول شب، اقدام به کشت بذور پرایم شده کردند. آنها از افزایش 29 درصدی محصول نهایی بذور پرایم شده نسبت به بذور شاهد (پرایم نشده) خبر دادند و با اشاره به سهولت هیدروپرایمینگ بذور با این روش برای کشاورزان، خشک شدن بذور طی شب را بعنوان فرصتی مناسب برای کشت در روز بعد قلمداد کردند. در تحقیقی دیگر، کولیبالی و همکاران (2019) از افزایش ده درصدی عملکرد ارزن مرواریدی بر اثر هیدروپرایمینگ بذور خبر دادند. آنها اعلام کردند که در مناطق مرکزی مالی، پرایمینگ بذور به همراه دادن کود NPK در زمان کاشت به میزان 4 کیلوگرم در هکتار و در مناطق غربی، پرایمینگ به همراه کوددهی  NPK به میزان 5 کیلوگرم در هکتار بهنگام کاشت و 25 کیلوگرم اوره در مرحله پنجه دهی، می‌تواند بیشترین رشد میزان عملکرد را به همراه داشته باشد. در مورد تأثیر پرایمینگ بذور ارزن بر مقاومت به تنش‌های محیطی، کوثر و اشرف (2003) از افت کمتر درصد جوانه‌زنی بذور ارزن مرواریدی تیمار شده با آب، سرما، گرما و PEG نسبت به بذور شاهد (تیمار نشده) در شرایط تنش القایی شوری خبر دادند. آنها از بین تیمارهای مختلف، تیمار سرمایی را کاراتر دانستند. همچنین انجو و همکاران (2019) با پرایمینگ بذور ارزن مرواریدی با موادی چون سالیسیک اسید، نیترات پتاسیم و آب (هیدروپرایمینگ) و سپس القای تنش شوری، از تأثیر مثبت تمامی تیمارها بر افزایش مقاومت گیاهچه ها نسبت به تنش شوری خبر دادند، اگرچه تأثیر سالیسیک اسید بیش از سایر تیمارها بود.

   برای تعیین بهترین شرایط اسموپرایمینگ، ریاضی و همکاران (1386) با بررسی اعمال چهار سطح پتانسیل (4-، 8-، 12- و 16- بار) با استفاده از پلی اتیلن گلیکول و سه دوره زمانی پرایمینگ (3، 7 و 14 روز)، مناسبترین سطح پتانسیل اسموپرایمینگ بذر ارزن علوفه‌ای را 12- بار در دوره زمانی 7روزه دانستند. برای تکنیک هیدروپرایمینگ نیز اکبر (2008) بذور دو رقم ارزن مرواریدی را به مدت 3، 6، 9، 12، 15، 18، 21 و 24 ساعت در آب قرار داد. نتایج حاصله نشان داد که درصد جذب آب بذور در تیمار سه ساعته، 19 درصد و در تیمار 6 ساعته 22 درصد نسبت به بذور شاهد (تیمار نشده) افزایش یافت. با این همه، در تیمارهای با مدت زمان بیش از 6 ساعت، مقادیر جذب آب در همان میزان تیمار 6 ساعته باقی ماند و تغییری نشان نداد. بالاترین نرخ جوانه‌زنی بذر (82%) در تیمار 6 ساعته و کمترین میزان آن (36%) در تیمار 24 ساعته بدست آمد. بیشترین طول ریشه‌چه و ساقه چه در تیمار 6 ساعته بدست آمد و پس از آن تیمارهای سه و نه ساعته قرار داشتند و کمترین مقادیر طول ریشه‌چه و ساقه چه نیز در تیمار 24 ساعته بدست آمد. با توجه به نتایج حاصله، ایشان بهترین مدت زمان برای هیدروپرایمینگ بذر ارزن را شش ساعت دانست.

4. نتيجه ­گيري

    یکی از روشهای بهبود جوانه‌زنی بذر و استقرار مطلوب گیاهچه در مزرعه، پرایمینگ بذور است. پرایمینگ بذر را می‌توان شامل تیمارهایی با تأثیر بر وضعیت متابولیکی، بیوشیمیایی و آنزیمی بذر در راستای ایفای بهتر وظایف زیستی خود که در رأس آنها جوانه‌زنی و استقرار گیاه است دانست. بنا به تعریف، پرایمینگ به تیمار بذر قبل از کشت اطلاق می‌شود که بوسیله آن بذر مراحل جوانه‌زنی را طی می‌کند ولی به دلیل پایین بودن میزان آب جذب شده خروج ریشه‌چه رخ نمی‌دهد. پرایمینگ بذر به طور قابل توجهی در بهبود جوانه‌زنی و ظهور گیاهچه در بذر بسیاری از محصولات زراعی از جمله سبزیجات و گراس ها، بخصوص در نواحی نیمه خشک و یا در فصول گرم سال، مؤثر بوده است. پرایمینگ به روشهای مختلف شامل هیدروپرایمینگ (خیساندن بذور در آب)، هالوپرایمنیگ (خیساندن بذر در محلول‌های نمک غیرآلی)، اسموپرایمینگ (پرایم کردن بذر با پلی اتیلن گلیکول)، ترموپرایمینگ (تیمار بذر با دماهای بالا و پایین)، هورمونال پرایمینگ (پرایم کردن با هورمون‌های گیاهی)، پرایمینگ ماتریکس (پرایم کردن با استفاده از موادی چون ورمی کولیت، پیت ماس و مانند آن) و در سالهای اخیر بایوپرایمینگ (پرایمینگ بذور با باکتریهای مؤثر بر رشد و نمو گیاه) انجام می‌شود. هر یک از روشهای فوق دارای مزایا و معایبی هستند. از میان آنها، روش هیدروپرایمینگ بعنوان ساده‌ترین و قدیمی‌ترین روش پرایمینگ شناخته می‌شود که با توجه به عدم نیاز به تجهیزات و یا مواد خاص، از دیرباز مورد توجه کشاورزان و محققین قرار گرفته است. از مهمترین مزایای هیدروپرایم افزایش قدرت جوانه‌زنی است که این امر منجر به استقرار بهتر گیاه، ایجاد گیاهان قویتر، تحمل بیشتر به خشکی، گل‌دهی و رسیدگی زودتر و عملکرد بالا می‌شود. با توجه به زودرس بودن سرما در استان همدان (بخصوص نیمه شمالی استان)، دوره طولانی رشد محصولات بهاره می‌تواند سبب همزمانی مراحل انتهایی رشد کشت های بهاره با سرما گردد که این امر موجب کاهش عملکرد و کیفیت محصول گردیده و همچنین با تأخیر درکشت محصولات پاییزه متداول در استان (بخصوص گیاه کلزا که به تاریخ کشت حساس است)، سبب عدم زمستان گذرانی مناسب آنها و در نتیجه کاهش عملکرد نهایی می‌شود. این مسائل سبب شده است که رسیدگی سریعتر گیاه از مواردی باشد که همیشه مدنظر کشاورزان قرار داشته است و با توجه به کوتاه شدن دوره رشد گیاه بهاره ارزن بر اثر هیدروپرایمینگ، این امر می‌تواند تأثیر مثبتی بر شرایط کشاورزی منطقه داشته باشد.

5. مراجع

احمديان، م.  پاك پرور، م. و عاشورلو، د. 1389. بررسي تغييرات شوري خاک به كمک پردازش رقومي اطلاعات ماهواره لندست در دشت قهاوند (استان همدان). پژوهش‌های خاك (علوم خاك و آب)، 24 (2): 191-179.

اسکندری، ح. و عالی زاده امرایی، ا. 1393. تأثیر پرایمینگ بر جوانه‌زنی بذر ارزن (Panicum miliaceum) در شرایط تنش خشکی و شوری. مجله پژوهش‌های بذر ایران، 1(1): 55-46.

رضازاده، ح. 1392. گیاهان علوفه‌ای، کاشت تا برداشت. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد. 144صفحه.

ریاضی، ا. و شریف‌زاده، ف. 1388. بررسی جوانه‌زنی بذرهای پرایم شده گونه‌های ارزن علوفه‌ای در واکنش به دمای پایین، تنش خشکی و شوری. فصلنامه گیاهان زراعی ایران، 40 (2): 66-53.

ریاضی، ا. و شریف‌زاده، ف. و احمدی، ع. 1386. تأثیر اسموپرایمینگ روی جوانه‌زنی بذور ارزن علوفه‌ای. فصلنامه پژوهش و سازندگی، 20 (4): 82-72.

سهرابی، ش. 1395. آشنایی با زراعت ارزن. جهاد کشاورزی استان همدان.

Aghbolaghi, M. A., and Sedghi, M. 2014. The effect of halo-and hydro-priming on germination characteristics of millet seeds under salinity stress. Cercetari Agronomice in Moldova, 47(2): 41-48.

Aghbolaghi, M. A., and Sedghi, M. 2014. The effect of osmo and hormone priming on germination and seed reserve utilization of millet seeds under drought stress. Journal of stress physiology & biochemistry, 10(1): 214-221.

Akbar, M. 2008. Studies on seed priming and fungicide in pearl millet under dry land conditions. 2008. Ph.D. thesis in agriculture (agronomy). NWFP Agricultural University, Peshawar, Pakistan.

Anju, U. L., Doddagoudar, S. R., Pattanashetti, S. K., Gowda, B., and Vijaykumar, K. 2019. Influence of seed priming on seed germination, seedling growth, peroxidase activity, proline and total soluble sugar content of pearl millet (Pennisetum glaucum L.) under salinity stress. IJCS, 7(5): 508-514.

Coulibaly, A., Woumou, K., and Aune, J. B. 2019. sustainable intensification of sorghum and pearl millet production by seed priming, seed treatment and fertilizer micro-dosing under different rainfall regimes in Mali. Agronomy, 9(10): 664-678.

Harris, D. 2006. Development and testing of “On‐Farm” seed priming. Advances in Agronomy, 90: 129-178.

Kausar, A., and Ashraf, M. 2003. Alleviation of salt stress in pearl millet (Pennisetum glaucum (L.) R. Br.) through seed treatments. Agronomie, 23(3): 227-234.

Kumar, A., Gangwar, J. S., Prasad, S. C., and Harris, D. 2002. On-farm seed priming increases yield of direct-sown finger millet in India. Int Sorghum Millets Newsl, 43: 90-92.

Nawaz, J., Hussain, M., Jabbar, A., Nadeem, G. A., Sajid, M., Subtain, M. U., and Shabbir, I. 2013. Seed priming a technique. International Journal of Agriculture and Crop Sciences, 6(20): 1373-1381.

Patil, P. P., Shinde, A. K., Gadhave, P. M., Chavan, A. P., and Mahadkar, U. V. 2018. Effect of sowing methods, nutrient management and seed priming on seed yield and yield attributes of finger millet (Eleusine coracana G.). Advanced Agricultural Research & Technology Journal, 2(1): 12-17.

Raj, S. N., Shetty, N. P., and Shetty, H. S. 2004. Seed bio-priming with Pseudomonas fluorescens isolates enhances growth of pearl millet plants and induces resistance against downy mildew. International Journal of Pest Management, 50(1): 41-48.

Tabatabaei, S. A., Bayatian, N., Nikoumaram, S., and Ansari, O. 2019. Quantification of germination response of millet (Panicum miliaceum L.) seeds to water potential and priming using hydrotime model. Cercetari Agronomice in Moldova, 52(2): 178-185.‏

Zida, P. E., Neya, B. J., Soalla, W. R., Sereme, P., and Lund, O. S. 2017. Hydropriming of pearl millet (Pennisetum glaucum

متن کامل مقاله از طریق لینک زیر قابل دریافت است:

https://s20.picofile.com/file/8442447176/NACONF10_252.pdf.html