آشنایی با ارزن و زراعت آن (بخش اول)

تاریخچه و کلیات

ارزن گیاهی است با دانه های بسیار کوچک که دانه های آن از سورگوم به مراتب کوچکتر بوده و در بین غلات به غله دانه ریز معروف است.

این گیاه در ایران و دیگر کشورهای گرمسیری که سابقه تاریخی زیادی در امر زراعت دارند کاشت شده و زراعت آن در مصر به زمانهای دور باز می گردد. درچین قدیم حدود 2600 تا 2700 سال قبل از میلاد ارزن، برنج، گندم و دیگر غلات از گیاهان زراعتی درجه اول بوده اند.

در ایران زراعت ارزن از قرن سیزدهم میلادی متداول بوده است. مناطق مهم کشت ارزن در ایران شامل استان های خراسان جنوبی، خراسان شمالی، سیستان و بلوچستان، کرمان، گلستان، یزد، خوزستان، مازندران، اصفهان و کرمانشاه می باشد.

سطح زیر کشت ارزن در سال 1394 بیش از 10 هزار هکتار گزارش شده است که تلاش می شود این میزان در سال 1400 به 15 هزار هکتار برسد و تولید نیز از 286 هزار تن به حدود 500 هزار تن برسد.

مشخصات گیاه شناسی

گل آذین ارزن به صورت خوشه سنبل بوده (پانیکول)، میوه آن گندمه و دارای دانه های ریز و کوچک و گرد است، دانه های ارزن به وسیله پوشینه کاملاً پوشیده شده و رنگ دانه در نژادهای مختلف متفاوت است. ارتفاع بوته ارزن بسته به انواع آن متفاوت بوده و بین 45 سانتیمتر تا 2 متر و گاهی تا 3 متر است.  ارزن ها گرچه همه جزء خانواده گندمیان قرار می گیرند، ولی به لحاظ جنس و گونه چندان قرابتی با هم ندارند و بنابراین از نظر فرم ظاهری نیز متفاوت هستند. 

موارد استفاده ارزن

مهمترین قسمتهای قابل استفاده ارزن، دانه وساقه آن است که مصارف آنها شامل موارد زیر است.

1- تغذیه انسان : از دانه های ارزن می توان آرد و در نتیجه نان و شیرینی تهیه کرد. همچنین درکشورهای آفریقائی از دانه آن نوعی غذا شبیه پلو تهیه می شود. با بودادن دانه های آن، نوعی آجیل در هند تولید می شود.

2- تغذیه پرندگان: دانه ارزن به مقدار زیاد در تغذیه پرندگان و بخصوص جوجه پرندگان اهلی و قناری به مصرف می رسد. دانه ارزن در مقایسه با بیشتر محصولات دانه ای، از مقادیر کمتر ترکیبات شیمیایی مضر تغذیه ای مانند تانن برخوردار است.

3- تغذیه دام: ارزن عمدتا بصورت علوفه سبز در پرورش چهارپایان استفاده می شود، اگرچه امکان کاربرد آن بصورت علوفه خشک نیز وجود دارد. به تازگی تحقیقاتی در مورد سیلو کردن ارزن انجام شده است که نتایج رضایت بخشی داشته است.

آشنایی با گونه های رایج ارزن در ایران

1- ارزن معمولی (پرسو)

 ارزن معمولی بیشتر به منظور تولید دانه مورد کشت قرار می گیرد و دوره رشد آن 65 تا 80 روز است. از نظر گرده افشانی خودگشن است.
وزن هزار دانه آن 5 تا 9 گرم است. مبدأ این ارزن از آسیا و بخصوص چین بوده و زراعت آن در کشورهای شرق آسیا مانند چین، ژاپن و کره، آمریکا، بریتانیا، هندوستان، پاکستان، عراق و اروپای مرکزی و روسیه رایج است. در حدود 15 درصد از سطح زیر کشت ارزن ها در جهان را به خود اختصاص داده است و اصلی ترین گونه زراعی ارزن در ایران است.

موارد مصرف                                                                    
 دانه ارزن معمولی در صنعت پرورش طیور گوشتی مانند بوقلمون، قرقاول، کبک و بلدرچین کاربرد وسیعی دارد. از نظر پروتئین دانه با گندم و سورگوم در رقابت بوده و نسبت به ذرت از کمیت و کیفیت بالاتری برخوردار است. از علوفه آن در پرورش دام استفاده می شود.
می توان از آن بعنوان محصول پوششی و کود سبز استفاده کرد. در کشت مخلوط با سویا و گروه لوبیاها نیز رشد خوبی دارد.

2- ارزن دم روباهی

ارزن دم روباهی دارای ساقه نسبتا بلند (ارتفاع ساقه 60 تا 150 سانتی متر)، پر برگ با برگ هایی به طول 30 تا 35 سانتی متر و عرض 2 تا 3 سانتیمتر، سنبله استوانه ای طویل و کرک دار و با بذرهای کوچک در داخل پوسته است. قدرت پنجه زنی کم تا متوسط داشته و ممکن است تا گره چهارم ساقه، تولید پنجه کند.

گل آذین زرد تا برخی اوقات بنفش بوده و گیاه خودگشن است. وزن هزار دانه بسته به رقم بین 1/6 تا 4 گرم است.

ارزن دم روباهی یکی از قدیمی ترین ارزن های اهلی شده است و منشا آن جنوب آسیا می باشد. در تولید جهانی، ارزن دم روباهی، مقام دوم را بعد از ارزن مرواریدی دارد. درحدود 25 درصد از سطح زیر کشت ارزن ها در جهان متعلق به این گروه است. ارزن دم روباهی به صورت علوفه ای و دانه ای به طور گسترده در چین، ژاپن، هند، اروپا، آمریکا و روسیه کشت می شود.

نیازهای اکولوژیک

این گونه از ارزن هوای خنک را ترجیح و زمین های ماندابی را تحمل می کند. با توجه به سطحی بودن ریشه های ارزن دم روباهی، در صورتی که در دوره رشد رویشی خسارت جدی از تنش خشکی ببیند، امکان رشد مجدد نخواهد داشت. براحتی آبهای شور را نیز تحمل می کند و آب مصرفی آن 40 تا 50 درصد کمتر از ذرت است.

موارد مصرف                                   
بیشترین استفاده از ارزن دم روباهی به بعنوان علوفه تابستانه می باشد. اگرچه میزان علوفه آن کمتر از ارزن علوفه ای است ولی بالغ بر 40 تن در هکتار، علوفه تر تولید می کند. ارزن دم روباهی بعنوان علوفه در شرایط اضطراری مطرح است زیرا در یک دوره کوتاه مدت 60 تا 65 روزه  می تواند علوفه کامل فاقد هر گونه موارد سمی تولید نماید و بصورت چرای مستقیم استفاده شود. اگر علوفه آن به تنهایی برای چهارپایان تک معده ای مانند اسب، قاطر و الاغ مصرف شود ملین بوده و بنابراین بهتر است به صورت مخلوط با سایر علوفه ها مصرف شود.                             
 دانه ارزن دم روباهی در جیره غذایی جوجه مرغ های گوشتی و تخم گذار نقش ویژه ای دارد. از نظر پروتئین دانه نسبت به ذرت از کمیت و کیفیت بالاتری برخوردار است.                    
می تو ان از آن بعنوان محصول پوششی و کود سبز نیز استفاده کرد. در کشت مخلوط با سویا و گروه لوبیاها یا ماشک های تابستانه نیز رشد خوبی دارد.

3- ارزن مرواریدی

ارزن مرواریدی یکی از انواع ارزن است که در مناطق خشک کشت می شود و ریشه آن ممکن است تا عمق 200 سانتیمتری برسد. برگهای آن طویل و به طول 100 سانتیمتر و به عرض 7-5 سانتیمتر است و حاشیه آنها مضرس است. غلاف برگها کرک دار است و ساقه های آن به قطر 3-2 سانتیمتر می رسد و ارتفاع آن بین 300-150 سانتیمتر متغیر است.

 اکثر واریته های ارزن مروارید از تیپهای گیاهی مخلوط تشکیل شده اند و از نظر وضع رشد، اندازه و زمان رسیدن متفاوت می باشند و این خصوصیات برای یک گیاه دگرگشن ضروری است.

ارزن مرواریدی گیاهی سازگار با مناطق گرم است؛ از نظر مقاومت به خشکی، از سورگوم هم مقاومتر است و در مناطق گرم و خشک هیچ نوع غله ای به خوبی آن رشد نمی کند. بعضی ارقام زودرس آن تنها به 200 میلیمتر بارندگی در طول دوره رشد نیاز دارند. همه تیپهای ارزن مرواریدی مقاوم به خشکی هستند و می توانند دوره های خشکی 2 تا 3 هفته را تحمل کنند. در خاکهای شنی و اسیدی نیز قابل کشت است.

منشا ارزن مرواریدی مناطق گرمسیری غرب آفریقا است. عمده سطح زیر کشت ارزن مرواریدی در هند است (بالغ بر 12 میلیون هکتار) و اولین رقم هیبرید این گیاه در سال 1965 در این کشور معرفی شده است. ارزن مرواریدی در کشورهای شرق، غرب و جنوب آفریقا در سطح وسیعی کشت می شود. از حدود 50 سال پیش در آمریکا و کشورهای آمریکای جنوبی کشت می شود.

در ایران از چند سال پیش تحقیقات در مورد ارزن مرواریدی آغاز شده است و در سال پیش برای اولین بار در منطقه رامهرمز اقدام به کشت این محصول در مزارع زارعین گردید. متوسط عملکرد دانه آن در ایران حدود 2 تن در هکتار گزارش شده است. از ارقام شاخص ارزن مرواریدی می توان به رقم نوتریفید اشاره کرد.

شرایط اکولوژیکی مناسب برای کشت ارزن

آب و هوا

ارزن گیاهی مخصوص مناطق گرم بوده و در مقابل خشکی بسیار مقاوم می باشد؛ بدین جهت نژادهای زودرس ارزن برای کاشت در نقاط کم آب مناسبند. عوامل آب و هوائی که در دوره رشد این گیاه مؤثر می باشند عبارتند از : حرارت و نور.

1- حرارت

ارزن جهت رشد و نمو خود باید در مناطق معتدل و یا گرم که حداقل درجه حرارت محیط حدود 17 درجه سانتیگراد باشد کشت گردد. حداقل درجه حرارت لازم برای تولید جوانه و خروج جوانه اولیه آن از خاک بین 10تا12 درجه سانتیگراد است.

نیاز کلی ارزن به حرارت در ارقام مختلف متفاوت است. انواع زودرس که طول دوره زندگی آنها 80 تا100 روز می باشد به 2100 تا2550درجه سانتیگراد و انواع دیررس که دوره زندگی آنها به 150روز می رسد بین 2350تا 2880 درجه حرارت نیاز دارند.

بهترین و مناسبترین درجه حرارت برای رشد و نمو کامل ارزن در دوره زندگی حدود 27 تا30 درجه سانتیگراد می باشد. به طور کلی حداکثر درجه حرارت در دوره رشد این گیاه در ارقام مختلف متفاوت بوده و حداکثر تحمل آن در برابر گرما حدود 44 تا50 درجه سانتیگراد است.

2- نور

ارزن در طول زندگی برای آنکه به طور کامل رشد و نمو نماید به نور زیادی نیاز دارد. در محیط هائی که طول روز 12 ساعت باشد بخوبی رشد می نماید و از نظر کلی گیاهی روز کوتاه است. ارزن پس از آنکه به اندازه کافی حرارت کسب نمود شروع به گل دادن خواهد کرد. هرگاه طول روز در منطقه ای که ارزن کاشته می شود بیش از 12 ساعت باشد، گل دهی نبات به تعویق افتاده و گیاه دیررس می شود. همچنین در مناطقی که آسمان پوشیده از ابر باشد رشد نخواهد نمود.

خاکهای مناسب برای کشت ارزن

این گیاه در مقابل خاکهای مختلف مقاومت زیادی دارد، به طوری که می توان آن را در انواع خاکها کشت کرد. لکن از نظر کلی در خاکهای سبک بهترین نتیجه را می دهد.

اگر ارزن در خاکهائی که از نظر مواد غذائی قوی بوده و مواد مختلف به اندازه کافی در خاک وجود داشته باشد، کشت گردد، محصول خوبی تولید می نماید.

خاکهای سنگین و رسی برای کشت این گیاه مناسب نیستند خاک باید عمق کافی داشته و تهویه در آن بخوبی انجام شود.